“Bir millet büyük bir felâkete uğradığı, korkunç bir tehlike karşısında bulunduğu zaman, fertlerindeki şahsiyetleri bel’ eder. O zaman umûmun ruhunda yalnız millî bir şahsiyet yaşar, bütün kalplerde bu millî şahsiyeti idâme etmek tehâlükünden başka bir duygu kalmaz.”

Gökalp mefkûreyi böyle tanımlar ve ekler: “Buhrânlı zamanlar, mefkûrelerin hilkât günleridir.”

Evet, mefkûre buhrânlı zamanların, büyük millî felâketlerin çocuğudur. Millî vicdandan beslenen mefkûre, fertleri maşerî vicdan içerisinde eriten kolektif bir ruh hâlidir. “Milletin mâzisinden gelip onu istikbâle doğru iten fikrî bir hamledir”.  

Ya hazerde…? Ya hayatın kendi sularına çekildiği normal zamanlarda…?  

Gökalp, “felâket ve buhrân devri geçtikten sonra ruhlarda tulû etmiş olan mefkûre güneşi artık sönmez” diyor.

Sönmez mi gerçekten?

Her biri birbirinin ayni günlerin; kısa ve bereketsiz günlerin; bir nefeslik ve bir lâhzalık günlerin; hızlı ve telâşlı günlerin gelip çattığı, kendi ritmi ve kendi kaygıları içinde muttasıl akıp gittiği şol moderen çağda, “hodgâmlardan cânsipâr mücahitler, korkaklardan tehlike-cû kahramanlar yapan; gabîlere zekâ, tembellere faâliyet, lâkaytlara gayretkeşlik veren” mefkûre güneşi gerçekten sönmez mi?

Sönmese bile bir bulutun ardına gizlendiği hakikât lâkin bu, mefkûre güneşinin bir daha yüzünü göstermeyeceği anlamına gelmiyor…

Mefkûre bir seferberlik hâli…  Olağan üstü dönemlerin olağan üstü efâlini, destan çağının insanüstü fedakârlıklarını, kavga devrinin çelikleşmiş iradelerini olağan zamanların serin gölgelerinde görmeyi istemek… Galiba kırgınlığımız, kızgınlığımız, huzursuzluğumuz ve umutsuzluğumuz ve dâhi en büyük hatamız buradan neşet ediyor. Bu açıdan bakınca hepimiz bir parça mazuruz, hepimiz bir parça masumuz… Tutunabileceğimiz yegâne şey, ahir zamana mahsus bu bir parça mazuriyet sanırım…

Hayat sürekli teyakkuz hâlinde yaşanmıyor, yaşanamıyor…  Kendi seyrinde yürümeye, koşmaya başlayınca insanî zaafların rengine bürünüyor. İşte tam da bu noktada madenî para rejimlerinin meşhur kanunu devreye girerek içimizdeki kötünün, içimizdeki iyiyi kovduğu o bildik süreci açıyor. Buhrân ortadan kalkınca, mefkûre maşerî vicdanın derin dehlizlerine çekilerek ruh dünyamızı ferdî iştihâlarımızın tahakkümüne bırakıyor. Buhrân avdet edene kadar.

Not: Tırnak içindeki bütün ifadeler merhûm Ziya Gökalp’e aittir.

Atilla Aydın Bey kardeşime ithaf olunur…-

Kimisi adını anınca karşılıksız bir vatanseverliği anımsadı…

Kimisi de derin güçlerin kontrolünde hareket eden bir zorbayı…

Bir vatansever miydi?

Yoksa bir zorba mı?

Çok sevdiği Enver’e sadık bir fedai mi?

Yoksa isyankâr bir şaki mi?

Hayal miydi?

Yoksa gerçek mi?

Peki, Kâğıthane sırtlarında vatana ihanet suçundan tam on dört kurşunla öldürülen bu adam kimdi, neydi, neciydi?

Kurtlar Vadisi adlı dizide Kuşbaşı Eşref Bey’in torunu, istihbaratçı Aslan Bey’i canlandıran Selçuk Yöntem, Ömer Baba rolünde ki Emin Olcay’a Teşkilatın bu önemli ismini anlatırken söze şöyle başlıyordu;

‘’…Teşkilat-ı Mahsusa da bir adam vardı… Yiğit bir kahraman, büyük bir vatanseverdi…’’

Adı; Yakup Cemil’di…

İşte o adamın; Enver’in fedaisi; Yakup Cemil’in öyküsü…

Hain Avcısı

Yakup Cemil,1883 tarihinde İstanbul Yenibahçe de doğdu…

Kimi kaynaklar babası Ahmet Bey’i tütün ticareti ile uğraşan bir kaçakçı olarak gösterse de daha sonraki yıllarda teşkilatın başına geçecek olan Hüsamettin Ertürk Bey,Samih Nafiz Tansu tarafından 1957 yılında derlenen anılarında Yakup Cemil’in babasının mütevazı bir devlet memuru olduğunu net şekilde ifade eder.

Kendisinin piyade teğmen rütbesi ile Harbiye’den mezun olduğu tarih 1903’tür…

O döneme damgasını vuran diğer ateşli Osmanlı subayları gibi Yakup’un da askerliğe merakı çocukluk yıllarına dayanmaktadır. Bu merak O’nu kısa süre de Rumeli dağlarında eşkıya takibi güden fırtına gibi bir asker yaptı…

Girdiği çete muharebelerinin hiçbirinden geri çekilmeyen, son hasmını yere sermeden erata ricat emri vermeyen, pireyi gözünden, karıncayı dizinden vuran bu ateşten ruhlu adamın ismi kısa sürede Bulgar ve Rum çetecilerin diline pelesenk oldu. Giritli Kaptan Skalidis'in, Bulgar Petso'nun, Rum Pirle-pe'nin, Arnavut Istaryalı Kâmil Bey'in ve "Vardar Güneşi" denilen Apostol'un çetesini yok eden ekibin en tanınmış siması O idi…

* * *

Bir süre sonra O da devrin siyasi modasına uyup, diğer genç zabitler gibi II. Abdülhamit’in ‘’müstebit ve baskıcı’’ olarak ifade ettikleri idaresine son vermek için gözleri bağlı olarak silah üstüne yemin ederek İttihat ve Terakki cemiyetine dâhil oldu…

Sonunda hedeflenen gerçekleşip Abdülhamit’in saltanatı yıkılınca Yakup Cemil, İttihat ve Terakki Cemiyetinin vilayet sorumlularından biri olarak Adana’ya gönderildi…

Trablusgarp Macerası

Ancak O’nun haşin ve düz karakteri particiliğin kaypak ve oynak zemini ile asla bağdaşmadı. Tam bu sırada acı bir tesadüf ile imdadına İtalyanların Trablusgarp’ı işgali yetişti. Tasını, tarağını toplayan Yakup Cemil, Fedai Zabıtan adlı gizli yapılanmaya katılarak Mustafa Kemal’le birlikte Trablusgarp’a geçti.

İtalyanlarla yapılan gerilla savaşına katılan Yakup Cemil buradaki mücadele tarzına Balkanlardan antrenmanlıydı. Kısa sürede askeri organizasyonlara uyum sağlasa da Osmanlı subayları arasındaki zenci mülazım Şükrü Efendi bir türlü içine sinmiyordu. Bir zaman sonra Şükrü Efendi’nin bir İtalyan ajanı olabileceği vehmi Yakup Cemil’i gece uyuyamaz bir hale getirdi. Bir akşam kimseye bir şey demeden yatağından doğruldu, mermilerini ve silahını kontrol ettikten sonra Şükrü Efendi’nin çadırına girdi, usulca ona dokunarak kaldırdı, silahının namlusunu Şükrü Bey’in alnına dayadı, sonra bir el silah sesi duyuldu. Gecenin sessizliğinin bozulduğu yöne doğru koşan Osmanlı subayları kanlar içinde can çekişen Şükrü Efendi’yi son nefesini verirken buldular…

Bu skandal karargâhı bir anda karıştırdı…

Resmi savunmasında ‘’Onu nöbette uyurken yakalım, ondan öldürdüm’’diyen Yakup Cemil, yakın dostlarına ise’’…bir zenciden emir almak gücüme gidiyordu…’’dedi. Trablusgarp’ta Yakup Cemil’in en önemli şansı Balkanlardaki çete takiplerinden tanıdığı ve herkesten çok sevdiği Enver’di. Bu genç erkân-ı harp binbaşısı da bu meşum olaydan oldukça rahatsız oldu. Fakat orada bulunan tüm subaylar içinde Yakup Cemil’i en yakından tanıyan kendisi idi. Olayı fazla irdeletmedi. İlk fırsatta Yakup Cemil’i de oradan uzaklaştırdı.

Yakup Cemil zorlu çöl yolculuğundan sonra İstanbul’a geldiğinde Balkan Savaşlarının ikinci perdesi başlıyordu. Zaten başkentin tehlikede olduğunu duyan Trablusgarp’taki Osmanlı subayları da hızla İstanbul’a dönmüştü.

Bâb-ı Ali Baskını

Balkan Savaşlarında yaşanan hezimet tüm gözleri Nazım Paşa’ya çevirtmişti…

23 Ocak 1913 günü Enver Paşa, Yakub Cemil'in başını çektiği bir grup fedai ile cemiyetin Nuruosmaniye'deki merkezinden ata binerek Babıâli’ye yöneldi. Bu arada Talat Paşa da bir grup ittihatçıyla başka yoldan Babıâli’ye gitti. Ayrıca cemiyet tarafından Bâb-ı Âli binası civarındaki önemli noktalara altmış kadar İttihatçı yerleştirildi. Yol boyunca toplanan halk ellerinde bayraklarla tekbir getirerek Babıâli’ye vardığında, kabinenin toplantı halinde olduğunu bilen  Enver Paşa ve yanındakiler Babıâli kapısının önüne geldiler…

Kapının önünde direnmek isteyen Sadaret yaveri Ohrili Nafiz Bey tek kurşunla oracıkta öldürüldü. Bu esnada araya fırlayan Harbiye nazırının yaveri Kıbrıslızade Tevfik'in tabancasından çıkan kurşunla ittihatçılardan Mustafa Necip öldü. Arkadaşının kanlar içinde düştüğünü gören fedailerden birinin tabancasından çıkan kurşunla Kıbrıslızade Tevfik’te yere yığıldı. Kısa süren arbede esnasında vurularak düşenlerden biride polis komiseri Celal Bey’di.Bab-ı ali kapısı önünde adeta cinnet yaşanıyordu…

Harbiye Nazırı Müşir Nazım Paşa gürültü üzerine kabine toplantısından balkona çıkıp baskıncılara doğru bağırmaya başladı; ‘’…Ne oluyor, siz kendinizi ne zannediyorsunuz?…’’

Bu esnada fedailerin önünde ilerleyen uzun boylu ve yapılı biri öne çıktı. Kemerinde ay-yıldız toka, kırmızı fesinde de yaldız rengi iplerle işlenmiş bir hilal vardı. Dizlerinin altına sarkan gri paltosunu sağ kolu ile savurarak iri parmakları ile Nagand marka tabancasını kavradı, yüzünde hiçbir heyecan emaresi yoktu, yukarıya doğru kıvırdığı bıyıkları bile oynamıyordu. Sadece hafif çekik olan gözlerini birazcık kıstı, gayet soğukkanlı biçimde silahını Müşir’e doğrultarak, tek kurşunla Nazım Paşa’yı alnından vurdu…

Oradaki herkes şok olmuştu…

Ayakları yerden kesilen Nazım Paşa, kapının önündeki krem rengi halının üstüne doğru düştü, alnından sızan kanlar,  parkasına doğru sızıyordu…

Elbette bir baskın yapılıyordu ama Osmanlı Devleti’nin görevdeki savaş bakanını öldürmek kimsenin planı dâhilinde değildi. Önce Enver’in yeri göğü inleten bağırışı duyuldu; ’’…Ne yaptın Yakup Cemil! Sana vur diyen mi oldu?

Bir kaplanın avını yakaladıktan sonra gözlerinde oluşan parlaklığa kavuşan Yakup Cemil, yine soğukkanlıydı, bu bağırmaları umursamadan cevap verdi; "Bu tiplere laf anlatamazsın Enver! Bunları böyle vuracaksın!’’

Sonrada silahında kalan mermileri yerde yatmakta olan Müşirin cansız bedenine boşalttı…

* * *

Yaşananlar sonrası sağa sola kaçışan kabine üyelerinin dağılmasını fırsat bilen Enver, bir hışımla Sadrazam Kıbrıslı Mehmet Kamil Paşa'nın makamına girdi. Tabancasını çıkartıp, Paşa’nın kafasına dayayıp, sert bir ifadeyle milletin kendisini istemediğini ve istifa etmesi gerektiğini bildirdi. Elleri titreyen Kamil Paşa asker tarafından gelen teklif üzerine istifaya mecbur kaldığını padişaha hitaben yazdı. Bu duruma sinirlenen Enver, bu cümleye ahali sözcüğünü de ilave ettirdi. Böylece istifa gerekçesi ahali ve asker tarafından gelen teklife dönüştü. Bu sırada İttihatçıların ünlü hatiplerinden Ömer Naci ve Ömer Seyfettin Babıâli önünde toplanan kalabalığı coşturuyor, "Yaşasın Millet! Yaşasın İttihat ve Terakki!" diye bağırtıyordu…

Kısa sürede başkent İstanbul, İttihatçıların denetimine geçti. Padişah V. Mehmet (Reşad) İttihatçıların isteği üzerine Mahmut Şevket Paşa'yı kabineyi kurmakla görevlendirdi. Böylece iktidar tekrar İttihatçılara geçti. Aynı gece Cemal Paşa İstanbul muhafızlığını, Azmi Bey polis müdürlüğünü ve Halil Kut merkez kumandanlığını ele geçirdiler. Talat Paşa dâhiliye nazırı vekili unvanını kullanarak vilayetlere çektiği telgrafta Kamil Paşa hükümetinin, Edirne vilayetini tamamen ve Ege adalarını kısmen düşmana bıraktığını ve bu kararını sorumsuz bir meclise tasdik ettirdiğini kaydediyor ve bu nedenle milli galeyan sonucu devrildiğini bildiriyordu…

Yaşanan son olaylar İttihat ve Terakki’yi ülkenin başına taşımıştı taşımasına ama şimdi de cemiyetin ileri gelenlerini kara-kara düşündüren bir sorun peyda olmuştu. Bu sorun sorumsuz hareketleri ile tüm otoriteye başkaldıran, dizgine, ipe gelmeyen, Yakup Cemil’di! Cemiyetin ileri gelenlerine göre bazen en yakın olduğu isim Enver’i bile dinlemeyen bu adam ilk fırsatta merkezden uzaklaştırılmalıydı…

‘’Benim Adım Yakup Cemil!’’

Beklenen fırsat Birinci Dünya Savaşı ile geldi…

Komiteciliği ve gözü karalığı ile nam salan Yakup Cemil, Enver Paşa tarafından Teşkilat-ı Mahsusa’ya sokularak Kafkas Cephesi için görevlendirilip İstanbul’dan uzaklaştırıldı…

Şimdi sıra Yakup Cemil’in kadrosunu kurmaya gelmişti…

Merkez tarafından yanına atanan yardımcıları çetin adamlardı; Lazistan Milletvekili Sudi Bey, Şakir Bey (Esbak İktisat Vekili), Binbaşı Asım, Memduh Şevket (CHP Genel sekreteri), Cemal Ferid (Milletvekili), Yüzbaşı Halit Bey (Deli Halit Paşa), Yüzbaşı Ethem Basri Bey (İttihat ve Terakki katib-i mes’ullerinden) ve Abdülhamit Beyler…

Asker olarak ise Yakup Cemil kendi adamlarını kendisi seçecekti…

Bu konudaki yöntemi yıllarca tartışıldı…

Yakup Cemil son adamlarını, ünü bütün imparatorluğa yayılmış ve günümüze kadar da gelmiş olan Sinop Zindanlarından devşirdi. Hepsi birbirinden belalı, hepsi birbirinden tehlikeli tam iki bin adam topladı…

Hapishane meydanına koyduğu iskemleye oturan Yakup Cemil, gür sesi ile haykırdı; “ Berberler bir adım öne çıksın” …

Sonrasında berberlik zanaatına sahip olanlar bir adım ilerledi…

Ve komutlar komutları izledi: “ 1 leşi, 2 leşi, 3 leşi, 4 leşi, 14 leşi olan berberler bir adım öne çıksın…”

Sonunda tam Yakup Cemil’in önünde bir kişi kaldı!

Hem berber olan hem de 14 leşi bulunan bir kişi…

Yakup Cemil 14 leşli berberi şöyle tepeden tırnağa süzdü ve sonra “ getir takımlarını bu iskemlede beni tıraş et, seni özel berberim tayin ettim” dedi…

14 leşi olan berber, fırçasına sabunu sürüp, Yakup Cemil’i tıraş etmeye hazırlanırken O da cebinden çıkardığı tabakasından bir dal tütün aldı, seri davranan berber Yakup Cemil’in sigarasını yaktı, berber tıraşa başladığında O da olanları şaşkın -şaşkın seyreden gözü kara iki bin yeni adamına doğru konuşmaya başladı;

-       Her biriniz artık benim askerimsiniz! Vatana olan borcunuzu ödeme vakti gelmiştir. Emrime itaat etmeyeni veya eksik yerine getireni yaşatmam! Şunu unutmayın düşmandan kaçabilirsiniz ama benden asla! Benim adım Yakup Cemil, hainin, kaçağın, vatan düşmanının benden yana nasibi sadece ölümdür!

* * *

İşte Kafkas’a sürülen bu çete, Ardahan ve Batum’u Rus ve Ermeni kuvvetlerinden geri aldı. Ancak kesin yapılan hücumlar sonrasında zamanla müfreze erimeye başladı. Erzurum’a dönen Yakup Cemil, ordu komutanı olarak karşısına çıkan Halepli Miralay Mahmut Kamil Bey’den takviye güç istedi. Yakup Cemil’in tabiatını çok iyi bilen miralay, bu isteği kibarca geçiştirdi, Ermenilere verilen baskınlarda birçok zafer kazanan Yakup Cemil, kaybettiği anlarda adeta çılgına dönüyordu. Emrini yerine getiremeyen veya mağlubiyete sebep olduğunu düşündüğü herkesi sorgusuz sualsiz ya kurşuna diziyor ya da astırıyordu. Bu durum zamanla katlanılmaz bir hal aldığından ordu komutanı Halepli Miralay Mahmut Kamil Bey, tarafından Bitlis’teki alaya gönderildi…

Buradaki alay kumandanı Afyonkarahisarlı Ali Bey’di. Yakup Cemil’in Erzurum’dan neden gönderildiğini iyi bilen Ali Bey, ordu disiplinine çok önem veren, şahısları asla kurumun önüne geçirmeyen mert bir askerdi. Bir Yakup Cemil klasiği olmuş birkaç olaydan sonra bu başına buyruk adamı karşısına alan Ali Bey’in tavrı sert oldu;

‘’… Bana bak Yakup Cemil Efendi! Beni kimseyle karıştırma. İkide bir tabancaya sarılıp, darağacına erat göndermekle bu işler olmaz! Burası bir ordu kuruluşu ise sende buranın kurallarına uyacaksın! Uymazsam ne olur diyebilirsin. Sakın deneme! Seni bitiririm! İflahını keser mahvederim! Gözünü aç, kurallara uy, edebinle otur!’’

Gerektiğinde Enver’e karşı bile dikine giden Yakup Cemil her nedense Ali Bey’e karşı sükût etti. Hüsamettin Ertürk Bey’in tahminine göre de hayatında suskun kaldığı tek hadise buydu. Böyle bir karakter korktu mu yoksa ileriye yönelik bir şey mi düşündü tarihle O’nun arasında sır olarak kaldı ama Yakup Cemil’in komitacılığını ve bunu asla yanına koymayacağını çok iyi bilen Ali Bey ilk fırsatta Onu Bağdat’ta bulunan Altıncı Ordunun merkezine uydurulmuş bir vazife ile göndermekten geri kalmadı. Bu tarihte 6.Ordunun başında Enver Paşa’nın amcası olan Halil Paşa bulunuyordu.Aradan geçen birkaç gün içinde Yakup Cemil’den kurtulmanın yollarını arayan Halil Paşa bir gün kendisini çağırıp,İstanbul’dan telgraf aldığını ve Yakup Cemil’in acilen İstanbul’a dönmesi gerektiğini belirtti…

Devam edecek…

“Bu tiplerin çoğu, yoksul ya da orta sınıf mutaassıp aile kökenleri olan ve muhtemelen İmam-Hatip mezunu kimliklerdir. Kendilerine öne çıkma konusunda imkân tanıyanlara yaranmada, kraldan fazla kralcı davranmayı ilke edinmişlerdir. Onları o mevkilere taşıyanlar, kendilerinden aidiyet kimliklerini terk etmelerini istemiş değillerdir,- ama feda olsun! Dahası, bir kere daha söyleyeyim: Sosyetik Müslüman züppeler, birer 'Çakma Oryantalist' olarak, taklidin taklidi'dirler [Platon'un ressamları!] ve giderek Efendilerinin üslubunu bile göz göre göre temellük ederler!”

Hilmi Yavuz*

Soğuk Savaş yıllarının siyah-beyaz algı kalıpları, daimi bir harp içre bulunma hissinin bir mahsulü olarak filiz vermiştir. Mevcut olan pasif savaş hali, sürekli teyakkuz durumunda bulunmaya icbar ettiği için, fikri cephede zafiyet yaratabileceğine inanılan tartışmalar ve akıl karışıklıkları geri plana itilmiştir. Esasında, çok sesli diyebileceğimiz ideolojik korolar, belki de bir korunma hissiyle “birlik ve beraberliğe en çok muhtaç olunan günlerde” tek ses olarak yankılanmıştır. “Sol” dünyanın parçalı yapısı iç mücadeleyi üretse dahi dış düşman konusunda mutabakat mevcut olmuştur. Ancak bu hal “daimi savaşın” sona ermesiyle beraber değişme sürecine girmiştir. Düşman üzerinden üretilen cephe durumu yerini farklılıkları fark etmeye ve yeni sentez arayışlarına bırakmıştır. Küreselleşen dünyanın etkileri, bilgi repertuarında çeşitlenme ve doktrinlerin sınırlayıcılığından müstakil düşünebilme imkânlarının ortaya çıkmasıyla da beraber daha eklektik fikirlerle ve kimliklerle karşı karşıya kalmaya başladık. Bu tesirlere bir de Türkiye’nin içinden geçtiği nevi şahsına münhasır sosyal ve politik vetireleri de ekleyebiliriz.

Eklektik düşüncelerin boy vermesini genel kanaatin aksine menfi bir anlamda kullanmamaktayım. Bilakis, eklektizm mülahazalarda gri alanlar istihsal edebilme yetisine haizdir. Hiçbir fikri kalıba bütünüyle sadakat vadetmemesi bu metoda dinamik bir karakter kazandırmaktadır. Dinamizmini sağlayan kaypak tavrı, bu düşünme metoduna savaş hallerinde değil nispeten sükunet anlarında başvurulmasına yol açmıştır. Ancak bu yöntemin en büyük handikabı birbirlerine eklemlenen fikirlerin birbiriyle tezat oluşturan taraflarıdır. Örneklemek gerekirse, milliyetçi-sosyalizm ismiyle idealize edilebilecek eklektik bir fikri önerme sosyalizmin tarihsel-doktirner enternasyonalist karakteri sebebiyle ciddi eleştirilere maruz kalabilir. Herhangi bir çelişki durumunda ideolojik müddei harmanladığı fikirlerden birinin safında yer almak durumunda kalır. Bu hali bir şekilde tevil etse bile fikir dünyasında bir zafiyet noktası olarak taşımak zorundadır.

Memleketimizde bu tarz türedi akımlardan biri, bugün için marjinal sayabileceğimiz sayıda takipçileri olmakla beraber, Liberal İslamcılıktır. Bu yeni düşünme biçimini “hareket” yerine “akım” olarak nitelememizin sebebi ise hareket olarak böyle bir bütünsel birliktelikten bahsetmenin zor olmasıdır. Bu sebeple daha çok ortalama bir Liberal İslamcıdan tipten bahsetmek söz konusudur. Liberal kavramıyla ifade etmek istediğimiz bir iktisadi yöntem değildir elbette. Kastettiğimiz; bir algı ve düşünme biçimi, hudutları aşikar olmayan bir özgürlük retoriği, bir paradigmasızlık durumu olarak “Liberallik”.  Bu liberal söylemin omurgasızlığı, belirli bir doğrular manzumesine sahip her bireyi hedef tahtasına koyma konforunu kendisine sağlamaktadır. Belirli bir insan formasyonu, ahlak öğretisi öneren her fikir ve hareket “Homo Liberalicus” tarafından müstebit olarak tanımlanabilecektir. Esasında kendisi de ne istediğinin pek de farkında değildir. İdeal bir dünya tasavvuru yoktur ve bu sebeple ülkü sahibi, moral kıymetler serdeden her düşünce ona totalitarizm özlemi olarak gelir. Tek istediği yalnız ve sefil dünyasında, insanoğlunun doğru veya yanlış, bin bir emekle inşa ettiği, olgunlaştırdığı farklı değerlerle mücadele edip, faaliyetine kalıp parçalama ismini takmaktır. Gelin görün ki, bu kalıp parçalama fantezisi onu her dönem, muhalif ideal dünya tasavvuru sahiplerinin iktidar yolundaki muvakkat, kullan-at enstrümanı yapmaktadır.

Hal böyle iken, “güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderilen” bir peygamberin öğretisini kılavuz alan bir birey inançlarını, ahlak söyleminin kendisine muhalif olan bir düşünce dünyasına nasıl sığdıracaktır? Gelin görün ki, modernleşme serüvenimizin çarpıklığı ve yukarıda saydığımız bir takım sebeplerle bu tarz mutant tipler ortaya çıkmıştır. Üretici zihniyet yerine politik trendlerin esiri bu türedi tip, memleketimizde zaman zaman karşımıza “Kandil muhibbi”  olarak çıkar, “Ermeni Soykırımı” söylemini savunur, eşcinsellerin zulüm gördüğünden dem vurur, şuursuzca ulus-devlet eleştirisi yapar, milliyetperverliğin İslam dışı olduğunu iddia eder, bazen feminist harekette avangart rolü oynar ve en moda “kalıp parçalama” ayinlerine ön sıradan iştirak eder. Küresel liberal söylemin manivelası “insan hakları” retoriğinin sınır çizilemezliği karşısında şaşkına döner. Eklektik savunusunu, liberal evrensel normların (daha doğrusu her türlü normdan azade olmanın) İslam’ın ilkeleriyle çakıştığı tezine yaslayan gayretkeş arkadaşımız, aslında o yücelttiği liberal özgürlük sahasının içine hapsolduğunun idrakinde değildir.

Müslüman kimliğini aşağı gören zihniyetlerin tesirleriyle aşağılık kompleksine kapılan bu aşağılık dimağ, ya küçük dünyasındaki önemsizlik hissini veya yeni zengin muhafazakar sermayedarın evladı olarak yeni eriştiği yüksek sınıf ortamlardaki yabancılık ve yalnızlık hislerini bastırmak için özgürlük savaşçısı “İslamcı” üniformasını giyer. Kaderin yazgısına bakın ki, yeni taşındığı Nişantaşı, Cihangir veya Çankaya’nın eski sakinleri gibi oda kendi haline bakmadan mazlum/fakir/ezilen edebiyatı yapar, milliyetçilerin lümpenliklerine buğz eder. Milliyetçiliğin sapkınlık katsayısının cinsi sapıklıktan daha fazla olduğuna şahadet eder. Ona göre bir şahıs ateist, eşcinsel, satanist, terörist vb. olduğu için hor görülemez ve anlamaya çalışılmaya layıktır ama milliyetçilik günahına girenlerin katli vaciptir.

Bu türedi tip, Ermenilere Türklerin yaptığı sözde soykırımdan bahsetmekten “özgürleştirici“ bir zevk alırken,  izinden gittiğini iddia ettiği Hazreti Peygamber’in Medine’nin Yahudi kabileleri; Beni Kurayza, Beni Nadir ve Beni Kaynuka’nın “ihanetleri” karşısındaki tavrıyla yüzleşmekten korkar. Memleketteki eşcinsel cinayetlerine kahrolurken, Allah’ın bu yüzden toplumları helak ettiği kabulünü nereye koyacağını bilemez. Anti-Emperyalist pozları keserken İslam Devletleri’nin yayılmacılığını nasıl açıklayacağını bulmaya çalışır. İslam Ümmetinin birliğinden bahseder de, İslam Dünyası’nda, hem de Müslüman kanı dökerek, yeni tefrikalara yol açacak hareketleri “evrensel insan hakları” penceresinden mazur görür. Kimi zaman da feministtir ancak liberal kadın özgürlüğü retoriğinin süzgecine takılacak İslami uygulamaları nasıl sindirecektir o da başka mesele.

Bu yeni “nesepsiz Müslüman” tipi yukarıda bahsettiğimiz gibi şu an için toplumun çok küçük bir kısmını oluşturmaktadır. Toplumun nabzını tutamayan, halkına yabancı, buyurucu ve küstah idrak ve eylem biçiminden ötürü, zaman zaman o çok özendiği marjinal sol hareketlerdeki insanlar gibi ömrü boyunca politik mastürbasyonla iştigal edeceği aşikardır. Dramatik sınıfsal/mekansal değişimin, şoke edici etkisini hazmedebilmek için ürettiği bir tür savunma mekanizması olan yeni halini karşılayacak en isabetli sıfat “şaşkın” olacaktır. Kendine geldiğinde fark edeceği şey ise etrafında kimsenin kalmamış olacağıdır. Çünkü içerisinde var olmaya çalıştığı yüksek sınıf cemiyetin gözünde o hala “şık ambalajlı ve batıl inançlı bir köylü”, toplumun geri kalanının algısında ise Hilmi Yavuz’un ifadesiyle “taklidin kötü bir taklidinden” ibarettir.

* Hilmi Yavuz, Zaman Gazetesi, 26 Ocak 2011, http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=1084365

Sizin fikriniz rakibinizinkinden güçlü ise bu avantajdır. Fakat bundan da iyisi var: Rakibinize kendi fikrinizi kabul ettirebilirsiniz! Soğuk Savaş devrinde bu iş, rakip saftaki ülkenin içinde taraftar yaratmak, sonra onları kullanarak o ülkenin başına “bir dost hükümet” geçirmekle oluyordu.

Stratfor’un 24 Nisan 2012 Rusya raporu şöyle diyor: “Ukrayna’daki Turuncu Devrim Putin’i ikna etti. Yeltsin gibiler yönetmeye devam ederse ABD Rusya’yı bitirecekti. Ukrayna Rusya’nın millî güvenliği için hem ekonomi hem de coğrafya açısından vazgeçilmezdir. Putin bu ‘devrim’de, Washington’un,

CIA’nın fonladığı Sivil Toplum Örgütleri’ni kullanarak rejim değiştirme,

NATO’ya girmeyi arzu eden Batı taraftarı bir hükümet yaratma,

Rusya’yı kalıcı şekilde zayıflatma gayretlerini görüyordu. Turuncu Devrim başarıya ulaşır ulaşmaz Putin kaybedilenleri geri almak için harekete geçti.”

“Arap Baharı” aslında Ukrayna ve Gürcistan’da başladı. O tarihte ne Arap’tı ne de bahar.

Tarih boyunca siyaset, maddî unsurlar kadar fikirlere ve duygulara da dayanmıştır. Maddî unsurlar ekonomi, coğrafya ve askerî güçtür. Fakat kimlikleri belirleyen, idealleri ateşleyen, insanları bir araya getirip harekete geçiren fikirler yoksa maddî unsurlar cansızdır. Rus siyasetine Vatikan’ın tesiri tartışılırken Stalin’in, “Papa’nın kaç tankı var?” dediği meşhurdur. Fakat Sovyetler Birliği’ni Avrupa’da çökerten unsurlardan biri de Papa’nın olmayan tanklarıydı. Leh Valesa, ülkesinde Komünist diktaya ilk darbeyi vuran belgeyi imzalarken kaleminin arka ucundaki kocaman Polonyalı Papa John Paul bebeğini yaşınız müsaitse hatırlarsınız. Aynı günlerde Sovyetler’e coğrafyasının öbür ucunda kan kaybettiren ve sonunda Asya’daki ilk yenilgiyi aldıran da bir başka din, Afganistan’daki Müslüman mücahitlerdi.

Budizm Çin’e nasıl girdi?

Daha gerilere gidelim. Çin bin yıl Budizm’in Konfüçyüs devletine sızmasına karşı mücadele etmiştir. Budizm’in Çin’deki silahı Avrupa’dan asırlar önce kullanılmaya başlanan matbaa idi. Bu mücadelede Budizm mağlup oldu. Konfüçyüs’ü ancak yirminci asırda Komünizm yenebildi. Avrupa matbaayı yeniden keşfettiğinde de bu keşif, bir başka din-siyaset-fikir hareketine, Protestanlığa silâh oldu.

Denilir ki, merkezdeki Sünnî devlet Şia’nın ateşli propagandası karşısında zaafa düşünce aynı ateş ve güçte karşılık verilebilsin diye Orta Asya’dan gelen Türk dervişleri sahaya sürmüştür.

Yavuz’un bir an önce savaşa tutuşup işi bitirme arzusunun temelinde Şah İsmail’in fikirlerinin Anadolu’da yankı bulması yatar. Hatayi mahlaslı Şah İsmail o kadar etkilidir ki, onu Çaldıran’da yenen yeniçeri arkasından “Biz sana ne yaptık Şahım” diye dövünen şiirler yazmıştır.

Eski bir bilim-kurgu hikâyesi hatırlıyorum. Farklı bir on dokuzuncu asırda geçiyor. Hıristiyanlık hiç doğmamış. Roma hiç yıkılmamış ve hâlâ İngiltere’ye hâkim. Roma Genel Valisi’nin taç giydirdiği genç Kraliçe Viktorya, Apollon Mabedi’nde düşünmektedir: “Bizim Roma ilahlarından güçlü ilahlarımız olsaydı, belki Roma’yı kovardık. Adamızın güçlü bir donanması olur, dünyaya Roma değil de biz hâkim olurduk…” Gerçek dünyada güçlü ilahları oldu. Adını liberalizm koydular ve imparatorlukları üzerinde güneş batmadı. Robert Cooper gibi bazı Batılı stratejistler o çağa “birinci liberal emperyalizm” diyor.

Mustafa Kemal’e mal edilen, “harp meydanlarında ordular kadar milletlerin felsefeleri de çarpışır” sözünü hatırlıyorum…

Mustafa Kemal ile yirminci asra geldikse Batı’da klasik diye üniversite müfredatlarında yer alan, bizimse -Lawrence düşmanımızdır diye herhalde- pek haberdar olmadığımız “Hikmetin Yedi Sütunu”nu da hatırlamak zorundayız: “Hedefimiz Türk Ordusu değil, Türklerin gönülleri ve zihinleridir.”

Harp siyasetinin vasıtaları

Teknoloji ve harp sanatı geliştikçe harpler daha yıkıcı, daha felaketli hale geldi. Çekirdek silahları son noktayı koydu. Aklı başında insanlar için dünya harbi ölçeğinde bir savaş artık düşünülemezdi.

O halde?

“Harp siyasetin başka vasıtalarla devamıdır”, modern stratejinin babası Clausewitz’in en sık tekrarlanan sözüdür. Bunu tersine çevirip siyasetin de harbin başka vasıtalarla devamı olduğunu söyleyebiliriz. Nedir o “başka vasıtalar”? Fikirler, fikir sistemleri, ideolojiler… (İdeolojisiz anayasa siparişi, bu yüzden biraz da “siz silahınızı bırakın!” talimatıdır aslında.) Silahlarla değil fikirlerle ve -bütün bütün de ihmal etmeyelim- ekonomiyle dövüşülen bu yeni harbe, soğuk savaş” dedik.

Bu çözüm Clausewitz’den iki bin beş yüz yıl önce yaşamış bir başka strateji babasını, Sun Tzu’yu da mutlu edecektir. Çünkü Tzu’ya göre usta general, savaş başlamadan önce muharebeyi kazanan generaldir. Harbetmeden kazanan… Clausewitz ile Tzu’nun ışıklarını yan yana koyunca zamanımızın siyaseti bir hayli aydınlanıyor.

Sizin fikriniz rakibinizinkinden güçlü ise bu avantajdır. Fakat bundan da iyisi var: Rakibinize kendi fikrinizi kabul ettirebilirsiniz! Soğuk Savaş devrinde bu iş, rakip saftaki ülkenin içinde taraftar yaratmak, sonra onları kullanarak o ülkenin başına “bir dost hükümet” geçirmekle oluyordu. Doğu Avrupa’nın demir perde hâkimiyetine geçişi hep bu “dost hükümet”ler eliyle yapıldı. Afganistan’ın Sovyet işgali de bir dost hükümet ile başladı. Yaşı kemale erenler “Babrak Karmal”ı hatırlayacaklardır. Yahut Macaristan’ın “Yanoş Kadar”ını. Türkiye’de 1970’lerdeki mücadelede solun önemli bir kesiminin hedefi de Sovyetler’e dost bir hükümetin başa geçirilmesidir. 19. asrın sonundan yirminci asrın sonuna kadar ABD’ye “dost hükümetlerin” iş başına geçirilmesini Stephen Kinzer, “Darbe” kitabında hikâye eder. Tuttuğunuz tarafa göre bu operasyonlar sonucu gelen iktidarlara “dost, müttefik” veya “kukla, uydu” derdiniz.

Gelelim bugüne… Çok şey değişti mi?

İki kitaptan bahsedeceğim. Biri John Arquilla ve David F. Ronfeldt’in “Noopolitik’in Doğuşu: Bir Amerikan Enformasyon Stratejisine Doğru” başlıklı eserleri. Yazarlara göre Siber-Uzay donanım ve teknoloji demektir. İnfosfer ağırlıklı olarak İnternet demektir ama kitle iletişim vasıtalarını da kapsar. Hem Siber-Uzayı hem İnfosferi içine alan, fakat özellikle Sivil Toplum Kuruluşları vasıtasıyla bunların ötesine geçen asıl cephe Noosferdir. Yazarlar terimi Yunansa “noos”, yani “akıl”dan türettiklerini söylüyorlar. Burada kitap özeti vermeyeceğim ama bir sorum var: Bu kitap bazı kurumlarca verilen sipariş üzerine yazılmış. Fikir politikaları konusundaki projeyi kim yaptırdı dersiniz? Hangi STK? Cevap iç kapakta veriliyor: “Bu raporda anlatılan araştırma, Savunma Bakanlığı’nca desteklenmiştir. Araştırma federal hükümetçe fonlanan ve Savunma Bakanlığı, Genel Kurmay, Bileşik Kuvvet Komutanları ve Savunma Ajansı’nca desteklenen RAND’ın Millî Savunma Araştırma Ensititüsü’nde DASW01-95-C-0059 sayılı Kontratı altında gerçekleştirilmiştir.”

İkinci kitap, “Fikirler Savaşını Gerçek Bir Savaş Gibi Vuruşmak” adlı ve yazarı J. Michael Waller. Bu da adı STK’ları andıran bir kuruluştan: Dünya Siyaseti Enstitüsü’den. ABD Ordusu’nun Başkaldırıya Karşı Saha El Kitabı’ndan bir alıntıyla başlıyor: “En iyi silahlardan bazısı atış yapmaz.”

Kurşun atmayan silahlar

Wikipedia’da Sivil Toplum Kuruluşu veya İngilizcesi ile “Hükümet Dışı Kuruluş- Non Government Organization (NGO)” maddesinde NGO cinsleri sayılıyor. Cinslerden biri GONGO denilen Hükümetçe Organize Edilen Hükümet Dışı Kuruluşlar! Buna en iyi örnek, eskiden CIA’nin el altından yaptığı bazı işleri şimdi tezgâh üstünden yürüttüğü söylenen NED (Milli Demokrasi Vakfı). NED, biliyorsunuz USAID, Soros Vakfı gibi kurumların fonlarının dağıtımında santral görevini üstleniyor.  Bizdeki GONGO’ları bileceksiniz. “Hükümetçe Organize” ifadesine bakıp bundan bizim hükümetin katkısının kastedildiğini sanmayın. GONGO, başka hükümetlerce organize ediliyor, sonra sizin ülkenizde “Hükümet Dışı Organizasyon” oluyor. Yani sizin hükümetinizin dışı. Kendi hükümetlerinin içi.

Başa dönersek, Putin’i, “Rusya elden gidiyor, CIA’nın fonladığı bu STK’lar belimizi kıracak” diye harekete geçiren, renkli devrimlerin, baharların müteahhidi bu GONGO’lar.

Bunlara karşı ne yapılır? Bunlara “karşı” bir şey yapmak etik midir? Bir ülkenin bunlara “karşı” bir şey yapması fikirlere sansür müdür?

Bence etiktir ve liberal düşünceye de uygundur. Liberal anlayış eşit şartlarda rekabeti öngörür ve serbest, çok oyunculu, tekellerden, hele devlet tekelinden uzak bir piyasa ister. Anti-tekel yasaları bize, sosyalist ekonomilerden değil, kapitalist ekonomilerden gelmiştir. GONGO’lar iki açıdan liberal etiği ihlal eder. Bir kere kendileri hür fikir ortamının değil, hükümetlerin dış siyasetinin, hatta savunma stratejisinin uzantılarıdır. Burada bir “kendini olduğunda başka tanıtma (misrepresentation)” hilesi var ki liberalizm hileye karşı liberal değildir. İkincisi, GONGO’ların devletlerce fonlanmasıdır. Bu, devlet tröstü demektir. Biz bunları ithal ederken devlet tröstlerinin fikir dampingine muhatabız!

Siz bir ülkede “hukukçu”, “akademisyen” ve benzeri unvanı taşıyan insanlara belli çizgilerde “araştırma” yapsınlar diye para veriyorsunuz. Araştırmadan çıkacak sonuç önceden belli. Bütün projelerden -hayret- sizin siyasî çıkarlarınıza uygun sonuçlar çıkıyor. Sonra bu “proje”leri yine elinizdeki “ateşsiz silahlar”la yayınlıyorsunuz. Bu mu hür fikir ortamı?

Bakınız, Türkiye’de anayasa tartışmaları ve bu konuda “hür fikir” üretimi var. Bakıyorsunuz, Çemişkezek Fırıncılar Derneği’nden katkı geliyor: “Anayasada ideoloji olmamalı.” Bolu Aşçılar Cemiyeti de onlara katılıyor: “Anayasa’da’egemenlik’ten söz edilmemeli.” Ne derin entelektüellerimiz olduğuna şaşıp kalıyorsunuz. (Dernek isimlerini ben uydurdum, Çemizkezek’in fırıncılarından ve Bolu’lu aşçılardan özür dilerim.)

Bu talepler, “Fikirler Savaşı” yaşanan 21. asırda şu anlama geliyor: Siz fikir silahlarınızı teslim edin, fikir adamlarınızı terhis edin. Millî değerlere, egemenliğe ve istiklale ihtiyacınız yok. Gerekirse bizim fikirlerimizi kullanırsınız.

Putin’in GONGO’ları…

Putin’le başladık, onunla bitirelim. Putin ne yapmış? Bir kere liberal etik onu durdurmamış. Önce GONGO’ları kapı dışarı etmiş. Muhtemelen, “Mevzubahis Rusyaysa gerisi teferruattır” diye düşünmüştür. Sonra kendi GONGO’larını kurmuş mu acaba? Rusya’da Sovyet devrinden kalma bol GONGO malzemesi vardır.

Bilmiyoruz ama şu olay enteresan…

“Demokratik Kurumlar ve Devlet Egemenliği Uluslar Arası Konseyi”, Transdinyester’in bağımsızlığını destekleyen bir araştırma yayınladı. Araştırma birkaç gün süren bir toplantıdan sonra çoğunluğunu itibarlı üniversitelerden akademisyen ve hukukçuların teşkil ettiği bir toplulukça imzalanmıştı. Derken Economist dergisinde bu “think tank”ın kimliğini soruşturan bir yazı yayınlandı. O gün bu gündür bu Konsey bir türlü bulunamıyor. İmza sahipleri imzalarını inkâr etti. Rapor Washington’da Beacon Oteli’nde yapılan toplantıda kaleme alınmış görünüyordu. Otel, böyle bir toplantının kayıtlarında bulunmadığını bildirdi.

Gerçi Rusya ekonomisini epey düzeltti ama bu STK, Amerikan tipinden daha ucuz olsa gerek. Çünkü NED, Soros ve diğerleri gerçek dolar ödüyorlar.

Açık Görüş'ten iktibas edilmiştir.

Memduh Şevket Esendal, 29 Mart 1883’de, Çorlu’da doğar. Çiftçilikle uğraşan ailesinin maddî yetersizlikleri nedeniyle, hiçbir mektepten mezun olamaz. Fakat şahsî gelişimini ihmal etmemiştir. Mesela, iyi derecede, Fransızca ve Rusça bilir, Türk lehçelerine vakıftır. 1906’da, henüz 20 yaşındayken katıldığı İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde, müfettiş olur. Kara Kemal’in siyasi cephe yardımcılığını üstlenir, mütareke döneminde İtalya’ya gider, İzmir’in işgaliyle ülkeye geri döner. Millî mücadele yıllarında Mustafa Kemal’le birliktedir. 1919’da, Ali İhsan Bey’in katkılarıyla, Mesleki Temsil Programı’nı hazırlar; buradaki görüşlerini, Halk ve Meslek dergilerinde işleyerek, Cumhuriyet dönemine aynen aktarır. 1920’de, Azerbaycan Cumhuriyeti nezdinde, Hükümet temsilcisi olarak görevlendirilir. 1924’de Rusların Azerbaycan Cumhuriyetini lağvetmeleri üzerine, İstanbul’dadır.  Tahran elçiliğine atanıncaya kadar, Galatasaray ve Kabataş Liseleri’nde tarih ve coğrafya öğretmenliği yaparak geçimini sağlar. Meslek bu dönemde yayımlanmıştır. Fakat İzmir Suikastı davasında zarar görmemesi için, yurt dışına gönderildiği bilinmektedir. Sonrasında, Elazığ ve Bilecik milletvekilliği yapmıştır. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği, parti içi sorunlar nedeniyle, 1945 yılına kadar devam eder. Faal siyaseti bırakmasıyla, eski öykülerini derleyip yayımlatır. Uzun süre edebiyatla uğraşmamasına rağmen, Türk edebiyatında yer edinebilmiştir.

İdealist bir diplomat olan Memduh Şevket Esendal, Büyükelçi olarak, 12 yıl boyunca; Azerbaycan, İran, Afganistan ve Sovyetler Birliği’nde bulunur. 1930’lu yıllarda, Mustafa Kemal’in direktifleri doğrultusunda yürüttüğü Afganistan Büyükelçiliği’ne özellikle temas etmek gerekir, çünkü neredeyse Afgan Hükümeti’nin Başdanışmanı mevkiine gelmiştir bile… İngiliz, Alman ve Fransız Büyükelçileri’nin, Esendal’ın izni olmadan Kral ile görüşememesi, mesele çerçevesinde mühimdir. Büyük ama desiseperest devletlerin, jeopolitik önemi nedeniyle, ilgilendikleri(!) ve birbirleriyle mücadeleye giriştikleri bir ülkeden bahsediyoruz, Afganistan’dan…

Türk-Afgan münasebeti değerlendirilirken, Türkiye’nin ve Afganistan’ın, emperyal güçler tarafından, aynı dönemlerde paylaşılmak istenmesi yadsınabilir mi? “Köprü ülke” olarak görülmelerine rağmen… Türkiye Türklerin, Afganistan Afganlıların vatanı olabilmiş midir?

Gelgelelim, “Türk Afgan münasebetleri oldukça eski bir tarihe dayanmaktadır. Hattâ bu iki ülke arasındaki ilişki bir bakıma Türklerin Orta Asya’daki yaşayışlarına kadar uzanmaktadır. O dönemde Afganistan önemli bir ticarî geçit yolu üzerinde bulunuyordu. Gazneliler ve Selçuklular döneminde Afganistan, Türkler için önemli yerleşme merkezlerinden biri olmuştur.”¹ Pekâlâ, Osmanlılar için de: “1907 yılında Mehmet Fazlı adında bir Osmanlı seyyahı, Mısır’dan Afganistan’a seyahat ederek Afganistan hakkında şunları söylemiştir: Asya’nın bu genç ve dinç hükümeti hakkında bütün cihanı İslamiyet’te bir teveccüh, bir muhabbet vardır. Özellikle Osmanlılar, umumiyetle bu diyar ve hükümet için pek büyük bir his takdiri teveccüh ve ihtiram beslerler.”²

Esendal’ın Afganistan’daki görevi esnasında gördüğü saygı, itibar, hürmet vesilesiyle, gelişigüzel bir hadiseye muhatap olmadığımız aşikârdır. 2. Dünya Savaşı’nın yahut emperyal paylaşımının evvelinde, İtalya ve Almanya, Afganistan’a tamamen yerleşmek istemiş, Afganistan’ın rahatsız olduğunu işiten Mustafa Kemal, Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937) ile gidişata müdahale etmiş, İtalya ve Almanya, Afganistan’dan mahrum kalmıştır. Dolayısıyla Batı emperyalizminin Afganistan’a nüfuz edemeyişi olarak da okuyabiliriz bu vaziyeti… Sadabat Paktı’nı yalnızca Afganistan’a indirgeyemeyiz. Afganistan’dan ziyade, İran ve Irak’ın dâhil edildiği bir birliktelik, dayanışma ve antlaşmadır bu, bir diğer adıyla, saldırmazlık paktı… Fakat ilerleyen zamanlarda, mensup ülkelerdeki iktidar değişiklikleri dolayısıyla feshedilmiştir.

Esendal’ın, Doğu Türkistan’ın kurtuluş mücadelesini sürdürmek için Afganistan’ın başkenti Kabil’de bulunan, Doğu Türkistan millî mücahitlerinden Mehmet Emin Buğra ile irtibatını da, mesele çerçevesinde gözardı etmememiz gerekiyor. Hattâ Doğu Türkistan’lı bazı gençlerin, öğrenci olarak Afgan okullarına yerleştirilmesini de.  Turan coğrafyasındaki Türklerin, Sovyet baskısından dolayı kitleler halinde Afganistan’a sığındığı bir dönemde; bir diğer adıyla, Güney Türkistan’a, yani unutulan coğrafyaya… 

Afganistan’da, “Türk kimliğine mensup Özbek, Türkmen, sayıları az da olsa Kazak, Kırgız ve Türk kimliğine yakın oldukları bilincini taşıyan Hazara gibi etnik grupların bulunması, Türkiye’nin bu ülkedeki başarısını artıran etkenler olarak görülebilir.”³ Bu yüzden,  Mustafa Kemal’in vefatına yakın, Özbek, Türkmen, Kazak, Kırgız… onlarca öğrenci, Türkiye’ye, askerî, tıbbî ve kültürel alanlarda yetiştirilmek üzere gönderilir. Fakat Türkiye’ye gelen o öğrencilerin akıbeti hakkında bugün herhangi bir malumat bulunmamakta…

Memduh Şevket Esendal vesilesiyle: Türk-Afgan münasebeti

Afganistan, Mustafa Kemal’in Türkiye tasavvuru kapsamındaydı. “Özellikle Emanullah Han zamanında Türkiye, Afganistan’a, modernleşme çalışmalarında hem örnek olmuş, hem de fiilen yardım etmiştir. Emanullah Han reformlarında M. Kemal’i örnek almıştır.”⁴ Pek zikredilmez ama… Cemal Paşa, kuvvetli bir Afganistan sayesinde, Hindistan Müslümanlarının, İngiliz esaretinden kurtulabileceğine inanmakta ve Afgan ordusuyla özellikle ilgilenmekteydi. Keza, Kral Emanullah Han’ın, Enver Paşa’yı da, vakti zamanında, desteklediğini hatırlatalım: “Sovyetlerin, Orta Asya’daki Bolşevikleştirme politikaları ve uyguladıkları sert yöntemler sonucu birçok Türk ayaklandı. Bunların bir kısmı Bolşeviklerden kaçarak Afganistan’a sığındılar. Enver Paşa’nın liderliğinde çıkan bu ayaklanmalara Emanullah Han destek verdi.”⁵

Türk-Afgan münasebetinin en üst düzeye çıkmasında, Esendal’ın şahsî yeteneği inkâr edilemez. Besbelli ki, Büyükelçilikten ibaret değildi görevi… Türkiye, kendisinin ihtiyacı varken, 1920’lerden itibaren; askerî, tıbbî ve kültürel alanlarda yetişmiş insanlarını Afganistan’a gönderebilmişti. Tastamam bir dayanışmaydı bu… Afganistan’ın İngilizlere karşı savaşına ve direnişine kayıtsız kalınmadı. Tıpkı Afganistan’ın, Türkiye paylaşılırken kayıtsız kalmaması gibi… Dönemin “Times” gazetesinde yayımlanan bir makalede, şöyle bir hatırlatma yapılması anlamlı olsa gerek: “İttifak devletleri Türkiye’yi parçalarken, Afganistan’ın içinde bulunduğu İslâm halklarının tepkisini hesaba katmak zorunda kalmaktadır.”⁶

Daha sonra, Ankara yönetimi tarafından, Sovyetler Birliği ile diplomatik münasebetler kurmak için görevlendirilen Türk Heyeti, Moskova’ya gitmiş, bölgede tanıştıkları Afgan temsilcileri sayesinde, bir dostluk antlaşması imzalanmıştı. Dönemin tabii müttefiki olan her üç ülke, İngiliz aleyhtarıydı ve fakat Hindistan’a komşu olan Afganistan ile Türkiye’nin dayanışması, İngiltere’yi her geçen gün rahatsız ediyordu.

Tarih, 1 Mart 1921’i gösterdiğinde… Türk-Afgan münasebeti, siyasi bir kimlik kazandı. Moskova’da, Türkiye’yi temsilen bulunan, Doktor Rıza Nur ve Yusuf Kemal Tengirşerk öncülüğündeki Türk heyeti ile bağımsızlığını henüz kazanmış olan Afganistan temsilcileri arasında, “Türk-Afgan İttifak Muahedesi” imzalandı. Bu antlaşmanın üçüncü maddesi hükmü gereğince; Afganistan, Türkiye’yi İslam Dünyası’nın lideri olarak tanıdı. Kararlardan bazıları şunlardır:

·         İki kardeş devlet ve millet, birbirlerinin bağımsızlıklarını tanıyacaklardır,

·         Taraflardan birine yapılacak saldırı, diğerine de yapılmış sayılacak, saldırıyı ortadan kaldıracaklardır,

·         Kültürel bağları güçlendirmek için, Türkiye’den Afganistan’a öğretmen ve subay gönderilecektir…

10 Haziran 1921’de, Ankara’da, Afganistan büyükelçiliği açılmış ve düzenlenen törende, elçilik gönderine bayrağı, Mustafa Kemal bizzat kendisi çekmişti. Burada bir konuşma yapmış, şöyle demişti: “Her İslâm yönetimini Afganistan gibi özgür ve bağımsız görmekten gurur duyacağız. Doğuda baskı altında yaşayanlar, Türkiye, Afganistan ve Sovyet Rusya arasındaki ittifaktan sevinç duymaktadırlar.”⁷

1928 yılında ise, Afgan Kralı Emanullah Han’ın Türkiye ziyareti gerçekleşti; Ankara’nın başkent oluşuyla, ziyarete gelen ilk hükümdar olarak… ve ardından, dönemin, “Hakimiyet-i Milliye” gazetesinde, “Türkiye-Afganistan ilişkileri” başlığı altında, şöyle bir haber yayımlandı: “Afgan Emiri Emanullah Hazretleri tarafından TBMM Hükümeti Reisi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine bir mektup gönderilerek Afgan devletinin dış işlerini düzenlemek için mümkün olan çabuklukla bir askeri heyet gönderilmesi rica ve cesur Osmanlı askerlerinin Orta Asya’da ittifak ve ittihat bağlarının kurulması ve sağlamlaştırılmasına sebep olması temenni edilmiş ve nihayet İslam birliğinin güçlendirilmesi de temenni edilerek mektuba son verilmiştir. Afganistan ile Türkiye arasında bu dostluk ve samimiyet, kayda ve zikretmeye değer görülür.”⁸

Bu ziyaretle birlikte, Ankara’da, bir diğer antlaşma, “Türk-Afgan Ebedî Dostluk Antlaşması” imzalandı. Tarih, 25 Mayıs 1928…

Afganistan, Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi varlığını, bağımsızlığını ilk tanıyan ülkelerden biriydi. Afganistan’ın bağımsızlığını tanıyan ikinci ülke de Türkiye olmuştu. Fakat İttihat ve Terakki Hükümeti döneminde oldukça gelişen Türk-Afgan dostluğu, Cumhuriyetin ilanıyla devam etmiş, her iki ülkedeki iktidar değişiklikleri nedeniyle kesintiye uğramıştı. Mesele, Türkiye açısından, dünya ölçeğinde iddialı toplum ülküsünü yitirmişliğin ispatlarından biriydi artık…

______________________________

Ortadoğu haberlerini izlerken hepimizin zihninde "aslında ne oluyor?" sorusu var. En çok da perdenin ardında gizlenen aktörleri ve niyetlerini merak ediyoruz. Göz önünde gerçekleşen olayları yalnızca görme duyumuzun gücüne güvenerek anlamlandırabilmemiz imkansız. Aldanmamak için farklı parçaları zihnimizde bir araya getirebilmeli, bütünün resmine bakabilmeliyiz. Bu zorlu işin her aşamasında kılı kırk yararak hareket etmemiz gerekiyor. Zihnimizdeki tablonun inşâsı sırasında gerçeklikten kopmamalı, yakamızı muhakemeyi felç eden komplo teorilerine kaptırmamalıyız. Günümüz Türkiyesinde bunu başarmak o kadar zor ki!

Yine de, eğer hakikatin peşindeysek dengeyi bulmamızı kolaylaştıracak yöntemlerde ısrarcı olmalıyız. Örneğin, tartışmalarımız sırasında referans aldığımız önemli veri akışlarını sürekli izlemeliyiz. Nitekim Roubini Global Economics, Bloomberg, Wall Street Journal ve The Economist gibi itibarlı kaynaklara dayanarak inceleyeceğimiz petrodolar hareketlerinin yeni seyri de Ortadoğu'daki gelişmeleri tahlil ederken dikkate almamız gereken temel parametrelerden biri. Bölgedeki değişimin kime kazandırdığını bilmeden, ayakları yere basan yorumlar yapmak mümkün olabilir mi?

***

Önce bazı tespitlerde bulunalım. Hâlen kriz sürecini yaşayan dünya ekonomisinin bir köşesinde ticaret fazlaları sayesinde nakit biriktiren, diğer tarafında ise ticaret açıklarının finansmanı için borçlanan devletler var. Petrol üreticisi ülkeler, 2000'den bu yana yaklaşık dört trilyon dolar ticaret fazlası verdiler. Sadece bu yıl lehlerine gerçekleşecek fazla ise tahminen 740 milyar dolar. Çünkü, son üç yılda OPEC ham petrolünün ortalama fiyatı % 93 arttı. Buna paralel olarak OPEC üyelerinin net petrol ihracatından geçen yılki kârları neredeyse ikiye katlanarak 1.03 trilyon dolara yükseldi. 2012'de de 1.17 trilyon dolara ulaşması bekleniyor. Bu muazzam kârın beşte üçü, Ortadoğu'daki kasalara girecek. Miktarın büyüklüğünü daha iyi anlatabilmek için Körfez'de toplanan dolar rezervlerini Çin'deki yükselişi mümkün kılan birikimlerle kıyaslamak gerekiyor. Pekin'in 2000'den sonraki uluslarararası ticaret faaliyetlerinden elde ettiği fazla, 180 milyar doları bu yıl gerçekleşmek üzere, iki trilyon dolar civarında. Yani, petrolün kazandırdığının sadece yarısı kadar.

Peki, bölgede temerküz eden bu büyük mali güç dünyanın kalan kısmını nasıl etkiliyor? Petrodolarlar, yani petrol ihracatı karşılığında elde edilen para, yalnızca sınırlı bir bölgenin değil, dünya ekonomisinin genel gidişatını belirleyen faktörler arasında yer alıyor. Özellikle fiyatların yükseldiği dönemlerde, petrol ihracatçısı ülkelerin kasalarında biriken naktin ne kadarının harcanacağı en büyük merak konularından birine dönüşüyor. Çünkü, eğer Ortadoğu'ya akan petrodolarlar dışardan petrol satın alan ABD, Avrupa ve Çin gibi coğrafyalara mal ve hizmet ticareti aracılığıyla geri dönerse küresel talep canlı tutulabiliyor ve çevrim tamamlanıyor. Ancak, petrodolarların biriktirilmesi tercih edilirse, petrol ithal eden ülkeler, ihracatçılara kalıcı gelir transferi yapmış oluyorlar. Bu da, dünya ekonomisinde talep daralması yaratıyor.

Günümüzde ikinci duruma benzeyen bir eğilim söz konusu. Önce, kıyaslama yapabilmek için hafızamızı kısaca tazeleyelim. 1970'lerde petrol fiyatlarını daha önce emsali görülmemiş biçimde yükselten dalga, petrol üreticilerinin hesaplarında büyük meblağlar biriktirmişti. Ancak o dönemde ilave kazanılan dolarların % 70'i petrol satın alan ülkelerden yapılan ithalata harcandı. Arap Baharı'nın etkisini hissettirdiği 2010-2012 arasını mercek altına yatırdığımızda ise petrodolarların çevriminde bariz bir yavaşlamanın yaşandığını, söz konusu oranın % 50'nin altına indiğini görüyoruz. Tam bu noktada yer vermemiz gereken diğer istatistikler de, Ortadoğu'daki değişim dalgasının ticarî bakımdan kimi nasıl etkilediği sorusuna cevap oluşturabilecek bilgiler sunuyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre, geçen yıl ABD'nin OPEC üyesi ülkelere petrol için ödediği miktarın yalnızca % 34'ü ihracat aracılığıyla bu ülkeye geri döndü. Çin ile AB'ye baktığımızda ise % 64 ve % 80'lik oranlarla karşılaşıyoruz. Amerika 2006-2009 yılları arasında Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kuveyt'e ait devlet fonlarının en çok yatırım yaptığı ülkeler listesinde ilk üç sıradan aşağıya hiç inmemişti. 2010-2011 döneminde ise Brezilya, Avustralya ve İspanya gibi ülkeler listede üst basamaklara yükselirken ABD yedinci sıraya düşmüş durumda.

Petrodolar hareketlerindeki bu önemli değişimlerle Arap Baharı arasındaki ilişki, en somut biçimde Körfez'deki yeni harcama ve yatırım kararlarında gözlenebiliyor. Zengin monarşiler, kaynağını demokratik süreçlerden almayan iktidarlarını yönettiklerinin gözünde kabul edilebilir kılmaya devam edebilmek için kesenin ağzını açtılar. Tebalarını, akraba coğrafyalarda yükselen siyasi özgürlük taleplerinin büyüsünden uzak tutabilmek amacıyla ülkelerinin içindeki yatırımlara ağırlık veriyorlar. "Düşmanın" dışardan çok içerden vuracağına inanmaya başlayan rejimler, yalnızca yeni kaynakları değil askeri ihtiyaçlar gibi başka kalemlere ayrılan fonların bir kısmını da sosyal projelerde kullanmaya başladılar.

Bank of America ve Merrill Lynch'in hazırladığı raporlar, Körfez ülkeleri tarafından Arap Baharı'nın daha ilk rüzgarları estiğinde sarf edilen miktarın 157 milyar dolar olduğunu, bu rakamın da 2011'deki bölgesel GSMH'nin % 13.4'üne denk düştüğünü gösteriyor. Harcamalar hız kesmeden devam ediyor. Örneğin geçen yıl Suudi Arabistan hazinesinden çıkan 220 milyar dolar, bu ülkeye ait net petrol gelirinin üçte ikisinden fazlasına tekabül ediyor. Ayrıca Mart ayında Kral Abdullah, yine içerde kullanılmak üzere 70.9 milyar dolarlık ilave kaynak ayırdıklarını açıkladı. Bu fonlarla maaşlara yüklü zamlar yapılıyor, yeni evler, hastaneler, sosyal tesisler inşa ediliyor. Elbette, gençliğe istihdam vadeden büyük iş sahaları da ihmal edilmiyor. Bölgedeki hükümet harcamalarının 2009'a kıyasla % 35 artarak 488.6 milyar dolara ulaştığını bilmek, dev şantiyelerdeki hummalı faaliyeti gözünüzde canlandırmaya yetiyor.

Peki alt yapıya, sosyal hizmetlere, genişleyen memur sınıfına, eğitime v.b. bu hızla para akıtılması mâlî bakımdan sürdürülebilir mi? Ülkeler arasında değişiklikler göstermekle birlikte, bütçe açığı vermeksizin mevcut politikaların devamı için ham petrol fiyatının varil başına 80-100 dolar bandından aşağı inmemesi gerekiyor. Yani Körfez monarşileri, yüz dolardan aşağı bir fiyatla petrol satmak zorunda kalırlarsa bir noktadan sonra halklarının gönlünü alacak araçları yeterince kullanamaz hâle gelecekler. Dünya petrol fiyatlarının "taban" seviyesindeki bu değişimin boyutları, geçmişle kıyaslandığında daha fazla berraklaşıyor. Sadece şu kadarını söylemekle yetinelim; Ortadoğu'daki büyük dönüşümün başladığı 2003'te Suudi Arabistan varili sadece 30 dolardan petrol satarak tüm harcamalarını karşılayabiliyordu.

Kaderini yüksek petrol fiyatlarına bağlayanlar, yalnızca Körfez ülkeleri değil. Arap Baharı'na bölge dışından müdahil olan Rusya da aynı durumda. Moskova, federal bütçesinin yaklaşık % 60'ını petrol ve gaz gelirlerinden karşılıyor. Ayrıca son seçim döneminde Putin, gençlerin ve yeni orta sınıfların başkent sokaklarında "Bahar" havası estirmelerini engellemek için maaş ve emekli ikramiyelerine yapılacak zamlardan bebek yardımlarına kadar uzanan bir vaatler listesiyle sandığa gitti. Citigrop'un hesaplamalarına göre, Rusya devlet başkanının sözlerini tutabilmesi ise şimdilerde varil başına 100 dolar civarında seyreden ham petrol fiyatlarının 150 dolar seviyelerine yükselmesiyle mümkün.

***

Özetlemeye çalıştığımız yeni dinamikleri, Ortadoğu'daki her türlü dalgalanmanın gizli öznesi kabul edilen Amerika'yı merkeze alarak anlamlandırmaya çalıştığımızda hayli ilginç bir manzarayla karşılaşıyoruz. "Yalnızca" petrodolarlar üzerinden konuşursak, Arap Baharı'nın ABD'yi ekonomik kayba uğrattığını söylememiz gerekiyor. Çünkü, bölgedeki isyanların yarattığı istikrarsızlık petrol fiyatlarını tırmandırıyor. Dünyadaki petrol tüketiminin yaklaşık dörtte biri ise Amerika'da gerçekleşiyor. Dolayısıyla fiyat artışlarından en büyük zararı, en çok petrol tüketen ekonomi sıfatıyla ABD görüyor. Jeopolitik bakımdan farklı eksenlerde yer alan Rusya, İran ve Körfez ülkeleri ise ortak bir paydada buluşuyorlar. İstikrarsızlık yaşamamak için petrollerini mümkün olduğunca pahalıya satmak zorundalar.

Yüksek petrol fiyatları sayesinde Körfez'de biriken para, geçmişe nazaran dışarıda daha az harcanıyor. Zira, kendi ülkelerinde ayaklanma istemeyen monarşiler tebalarının sadakatini temin için petrol gelirlerini kullanmaya çalışıyorlar. Demokrasi talebini, daha çok hazır refah sunarak ötelemek istiyorlar. Bölge dışında yapılmaya devam eden yatırımların ise yine eskiye kıyasla küçük bir bölümü ABD'ye gidiyor. Bu durumun hem kökleri 11 Eylül sonrasındaki tartışmalara dayanan siyasi/psikolojik hem de ekonomik sebepleri var.

Petrodolarların karşımıza koyduğu bu denklem, Kasım ayı sonrası dönemde Ortadoğu'daki Amerikan politikalarının nasıl bir değişime uğrayacağını merak edenler için ipuçları da içeriyor. Zaman ilerledikçe bunlar daha fazla netleşecekler. Bu aşamada gelişmeleri sağlıklı biçimde takip etmek isteyen bizlere düşen şey, yüz yıl öncesine ait ideolojik/teorik şemaların dışına çıkmaktan çekinmemek. Çünkü, hiç bir emperyalizm teorisi temel parametrelerine dokunmaya çalıştığımız bu süreci açıklayabilecek analitik araçlara sahip değil.

Elias Canetti(1905-1994), Kitle ve İktidar’ında, kedi metaforu ile meseleyi izah eder. Kedi, gücünü, fareyi yakalamak, onu ele geçirmek, pençelerinin arasında tutmak ve nihai olarak öldürmek için kullanmaktadır. Süreç itibariyle, âdeta bir oyundur bu, kedinin fareyle olan ilişkisinde muhtelif etkenler bulunmaktadır. Fırsat tanır ona: Farenin gitmesine izin verir, biraz da olsa kaçmasına ve hattâ arkasını dönmesine… Lütfetmiştir. Bu süre boyunca fare, güce maruz değildir, ama hâlâ kedinin iktidar alanının içindedir, tekrar yakalanabilir de! Uzaklaşırsa şayet, kedinin iktidar alanından kaçar, ulaşılamayacak olduğu noktaya varana kadar da hâlâ kedinin iktidar alanının içindedir. O noktaya varana kadar; umutlanmak hâkimdir bu ilişkiye… Kedinin egemen olduğu uzam, fareye yaşattığı umut anları, bir yandan da bütün bu zaman zarfında onu yakından izlemeyi sürdürmesi ve onu yoketmeye gösterdiği ilgi… İktidarın fiili bedenidir, iktidarın ta kendisidir. Peki, bu hadise üzerine, nasıl bir çözümleme yapılabilir? Kedinin fareyi yakalayacak kadar güçlü olduğunu kedi de, fare de bilmekteyken… Ele geçirmek, pençelerinin arasında tutmak ve en nihayetinde öldürmek, kediye kedi olduğunu hatırlatır; haz devşirilmiş olur. Daha da mühimi: Durumdan vazife çıkartılır. Her ikisi de, yaşanmışlıklarının gerektirdiğine göre davranmaktadır. Gerisi teferruat olmadığı için açıklamak mecburiyetindeyiz: Fareyle oyun esnasında, muhtelif aşamalar mevcuttur. Kedinin tanıdığı fırsatlar, geçici de olsa, fareyi memnun eder. Fırsat tanımak? Fırsat tanır çünkü farenin üzerinde hâkimiyet sağlayabilmiştir. Etkilidir ve yetkilidir. Farenin uzaklaşma niyeti gütmesi veyahut uzaklaşmaya başlaması bile iktidarın uydusundan kurtulamadığının ispatıdır. Geçmiş olsun… İktidar, muhafaza ettiği alan itibariyle; kapsayıcıdır, kollayıcıdır ve koruyucudur.  Farenin kaçışı, tedirginliğini gidermeye yetmez, tekrar yakalanabilme korkusu yaşamaktadır artık; korkusunu da, umudunu da, kediye borçludur, yani iktidara.

Çatışan iktidarlar, kaçışan fareler

İktidar, yapısından dolayı, diğer iktidarlar üzerinden, diğer iktidarlara karşı çatışarak varlığını devam ettirir. Veyl olsun! Bozgunculuk, memleket muhafızlığına bürünüp, ahlakçılıkla istismar edilerek, meşrulaştırılabilir de, yalnızca paylaşım endişesidir: “O oradayken, ben niçin buradayım?” İktidar olgusunu, elbette, devlet yönetimini elinde bulundurmaya ve devlet gücünü kullanma yetkisine indirgeyemeyiz. En azından indirgenmemelidir çünkü adı iktidar olan olgu, varlığın oluşuyla birlikte tahlil edilmelidir, varlığın yani yaratılmış olanın… İktidar olgusunun insana, eşyaya ve hadiseye olan tesiri gözardı edilmiş olur ki, mesele bütünüyle anlamlandırılamaz. Kişilerin kötücül eğilimlerine yönelik sığ didişmeler, gerçeğe erişmemize engel olabilir, olmaktadır, olmuştur.

Bir meselenin niçinini dosdoğru öğrenebilmek, araçlarımızı ve argümanlarımızı nasıl tercih ettiğimizle ilişkilidir. Malumun ilanıdır ki, hayatın hemen hemen her sahasında, iktidar olgusu kendisini olanca yoğunluğuyla hissettirmektedir. İnsan, eşya ve hadise üzerinde… Peki, “güç” herşey midir? Orman kurallarıyla, kanunlarıyla yönetilmiyorsak şayet, herşeyden ibaret görülemez ama hiçbirşey de değildir. İktidar alanı, arındırılabilir. Muhatapların maksada giden yol uğruna, erdemsizleşerek, her yolu yürünebilir kabul etmemeleri gerekir.

Hatırlayalım ve hatırlatalım: İktidar olanların, iktidara gelemediği görülmüştür. Hayır, gelişigüzel bir kelime oyunu değildir bu, iktidar olmakla iktidara gelmek arasındaki ilişki, mevcut şartlar gözönünde bulundurularak, ayrıca değerlendirilebilir. İktidar olup, muktedir olamamaktan bahsediyorum. Fakat herşeyin ve hepsinin üzerindedir: Mukadderata razı olunuz. İktidar olanların(kazanım) ve iktidara gelenlerin(kudret), vakit muştuladığında tepetaklak olmaları, tarihin kesintisiz devamlılığına delildir. Herşeyden öte, hepsinden ziyade, insan denilen varlık, bünyesinde, iktidar olgusunu muhafaza etmektedir, etmiştir, edecektir…

18. asırda Osmanlı’nın gerilemesi tevil kabul etmez bir vaziyette su yüzüne çıkınca, askeri ve siyasi elitler imparatorluğun kudretli günlerine dönmesi için çözüm arayışlarına girmişlerdi. İlk büyükelçimiz Yusuf Agâh Efendi’nin Londra’ya gönderilmesi de anılan asrın sonlarına rastlar. Birçok tarihçi tarafından İlber Ortaylı’ya atfen “imparatorluğun en uzun yüzyılı” olarak tanımlanan 19. Yüzyıla gelindiğinde ricatın hızlanması, bu halin beraberinde getirdiği hayli sancılı siyasal, toplumsal, ekonomik gelişmeler karşısında memleketi idare makamındakilerin ve dahi idare makamında olmayıp sürece müdahil olma iştiyakı ile yönetim mekanizmalarına yükselmeye çalışanların gayretleri dikkat çekmekteydi. Söz konusu gayretlerin ortak bir amaca odaklanması durumun vahameti göz önüne alındığında şaşırtıcı değildir. Devletin yaşatılmasının ana gaye kabul edildiği, münevverlerin bu gayeye matuf reçeteler hazırlamakla meşgul olduğu ve bilindiği üzere bütün bu çabaların istenen sonuca ulaşmaya yetmediği bir zaman dilimidir Osmanlı’nın son demleri. Bu manada amaca odaklanmanın araçsallaştırmaları arttırdığı ve çeşitlendirdiğini söylemek mümkün olsa gerektir. Bilhassa imparatorluğun son çeyrek asrında bu halin açıkça görüldüğü ve sona yaklaşıldıkça ivme kazandığı ifade edilebilir. Osmanlıcılıktan İslamcılığa sonrasında Türkçülüğe yönelişi, nihai kararda bile önceki hallerden izler taşınmasını bu çerçevede değerlendirebiliriz.Esasında bu değişim serüveni “hasta adam” ın sağlığına kavuşması için tatbik edilen tedavi metotlarından başarısız olduğuna kanaat getirilenlerden vazgeçilmesi ve yeni tedavi yöntemleri benimsenmesi süreci olarak tanımlanabilir.

Osmanlı’nın sosyal, ekonomik ve zihni mirasının varisi hükmünde olan Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu kadrolarının imparatorluğun son demlerinin yukarıda kısmen de olsa ifadeye çalışılan ikliminden neşet ettikleri açıktır. Bu bakımdan siyasi, iktisadi ve sosyal politika tasarımında öncelikli kaygılarının yetiştikleri dönemle paralellik arz ettiği görülmektedir. Tek parti dönemindeki devletçiliği de bu bağlamda değerlendirmek yerinde olacaktır. İktisadi sahada arzu edilen inkişafın yerli sermaye tarafından gerçekleştirilmesi hedefine ulaşılamayacağı anlaşıldığında kuvvetli bir devletçiliğin iktisadiyata hâkim olması, sonrasında ise şartlardaki değişimin beraberinde getirdiği devletçilikten uzaklaşma amaca odaklanmış araçsallaştırmaya verilecek, temsil kabiliyeti olan bir misaldir. Siyasi sahada devletçilikte bu çerçevede ele alınabilir. Devletin hâkimiyet alanını siyasal ve sosyal hayatın bütününe yayması, özdeşleştiği parti dışındaki herhangi bir yapılanmaya tahammül etmemesi kurucu elitlerin yol haritasından sapmaya sebep olabilecek olası gelişmeleri önlemeye yönelik çabaları olarak karşımıza çıkmaktadır. Milli mücadelenin sembol isimlerinin kurduğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasında, İzmir Suikastı sonrası İttihatçıların tasfiyesinde, “güdümlü” muhalefet olarak tasarlanan Serbest Cumhuriyet Fırkası’na dahi iktidarın ancak üç ay tahammül edebilmesinde ve Türk Ocakları’nın kendini feshetmeye zorlanmasında da bu anlayışı görmekteyiz. Bu anlamda kesin bir müsamahasızlığın olduğu açıktır.

Bu müsamahasızlığın doruk noktalarından biri 1944 tarihinde Nihal Atsız ve Sabahattin Ali arasındaki bir dava nedeniyle Ankara’da yüksek öğretim gençliğinin o zamana kadar görülmemiş mahiyetteki gösterileri ile hafızalarda yer edinen Türkçülük-Turancılık yargılamalarıdır. İsmet Paşa’nın nutuklarında doğrudan hedef gösterdiği Türk milliyetçilerine devlet kurumları tarafından reva görülen Nazi Almanya’sının işkence metotlarıyla harmanlanmış ağır muamele Cumhuriyet Halk Partisi dışında hiçbir yapıya hangi görüşten olursa olsun, konjonktürel zaruretler yok ise, hoşgörüyle yaklaşılmadığının önemli göstergelerindendir. Dönemin gençlik liderlerinden Osman Yüksel’e yine dönemin Ankara valisi Nevzat Tandoğan’ın: “ …milliyetçilik gerekiyorsa onu da biz getiririz sizin neyinize…” mealindeki hitabı dönemin siyasi atmosferini yansıtması bakımından mühimdir.

Devlet ile özdeşleşmiş tek bir partiye göre dizayn edilen bir sistemin müdafiliği de elbette mümkündür. Lakin sistem savunmasına girişenler arasında sistemin kendisine ait olduğu kanaatinde olanların tamamının haklı sayılamayacağını görmek lazımdır. Fondotenle beyaz olunabileceğini sanan karalarımızın Aytmatov okumadıkları belli oluyor.

  Bu noktada kendini münevver addedenlerin davranış biçimleri, hassaten millilik iddiasındakilerin fikri tavrı pek mühimdir ve gelecek nesillerin istifade edecekleri, belki de ibret alacakları bir mahiyet arz etmektedir. Hitamı Erol Güngör’ün irfanı ile yapalım: “Türk münevveri yüzyıl önceki Türkçe’yi kullanmayacak, ama bin yıl önceki Türkçe metinleri bile anlayacak; yeni harfleri kullanacak, ama üniversite kapısı önündeki kitabeyi görünce alık alık bakmayacak, demokrat olacak ama atalarının siyasi ve idari dehasından faydalanmasını bilecek; bir Osmanlı Türk’ü gibi ayakları yerde, başı dik, gönlü geniş, kalbi metin olacak, hiçbir zaman basitliğe düşmeyecek. Ve nihayet, milletinin büyüklüğünü anladığı zaman artık fuzuli kurtarıcılık ve akıl hocalığı yapmaktan vazgeçecek.”¹

 “Gönüller yapmaya geldim”

Türkiye bugün örnek insan ihtiyacı duymaktadır. İnsani hasletlerin, kültürümüzün temel vasıflarının, yeni yetişen nesillerin zihninde daha sağlam bir yere oturması için anlatılan hikayeler, hatıralar ve anektodlar ancak şöyle bir 40-50 yıl geriye gidildikten sonra çok sayıda farklı karakterlerle çeşitlenebilmektedir. Bir toplumun örnek şahsiyetleriyle arasında böylesine bir boşluk doğarsa orada sorumluluk şuurunu da kendine güven duygusunu da bulmak zorlaşır. Türkiye’nin tarihi ve kültürel birikimini meydana getiren  dünya görüşü kamuoyu oluşturma imkanlarını kaybettikçe, o kadim değerlerin bugünkü varlık mücadelesini üst seviyede yürüten şahsiyetlerin tanınma şansı da azalmaktadır. Yardımseverliğiyle, fedakarlığıyla, maddi hırslardan kopuk; sürekli başkalarını düşünen feragatiyle modernite’nin kalıplarına meydan okuyan Hilmi Oflaz maalesef layıkıyla tanınamıştır. Eğer Hilmi Oflaz gibi bu fani dünyaya “gönüller yapmaya gelen”  samimiyet abideleri yeterince tanınsaydı, Türkiye’de kimisi yoklar aleminde varolan kimisi de büyüdükçe küçülen, Necip Fazıl’ın ifadesiyle ‘meselesiz, gerçeksiz..’ yarı-aydınlara itibar edilmez bunların hepsi sigaya çekilirdi. Necip Fazıl,   Hilmi Oflaz ile beraber kendisini dinlemeye gelen gençlere: “Hilmi’yi cevheriyle tanıyormusunuz? Hilmi uçaktan hızlı gider, kamyondan çok yük taşır.” der. Yazdığı “Dahiler ve Deliler” adlı romanı “Dostluk ve vefa abidesi Hilmi Oflaz’ın aziz hatırasına” diyerek ona ithaf eden Mehmed Niyazi, onu,  “Serapa samimi bir insandı. Gerçekten de aziz bir dost idi. Sevdiğini tam severdi. İki yüzlülük, hulüs, çalım nedir bilmezdi. Dostlarından esirgeyeceği hiçbir şey yoktu. Kırk yıl yanında bulundum; “Allah” diyen bir kulun aleyhinde konuştuğunu duymadım. Milli meselelerde hizmeti geçmiş bir kimsenin aleyhine katiyen kimseyi konuşturmazdı. Paralı, parasız zamanı olmuştur; ne varlığın gururunu yaşadı, ne de yokluğun ızdırabını çekti. Şahsi hiçbir sevincine, üzüntüsüne şahit olmadım; sevinç ve üzüntüleri dostları milleti ve ümmeti içindi.”  cümleleriyle anlatıyor. Gazeteci Yusuf Ziya Cömert ise Hilmi Oflaz’ı bir aşk adamı olarak vasfediyor ve şöyle diyor: “Hilmi Abi’nin her halinde gözle görülür bir şey olarak ‘aşk’ vardı. Simsiyah gözlerinde, dudaklarında, boyun damarlarında, sesinde, sözünde, öfkesinde, sevincinde, özleminde, vefasında yaşayan bir şeydi aşk. Çok aşık gördüm. Fakat Hilmi Abi’den daha büyük aşık tanımadım.” 

Hilmi Oflaz, yerinde durmaz…

Yaşadığı hayatla, “banane demeden”, “menfaatim ne diye sormadan”, elinden gelen her şeyi yapmak için gösterdiği çaba ve kararlılıkla dünyanın faniliğini adeta kişiliğinde tecessüm ettirmiş olan Hilmi Oflaz, dünyevileşmeye lafzen değil ruhen karşı durmak isteyenler için muhteşem bir örnektir. Hilmi Oflaz’ın mücadelesi “kendileri için hiçbir şey istemeyenler”in, “başkaları için hiçbir şey istemeyenler”e rağmen yürüttükleri mücadeledir. Yaşanan dünyevileşme, “yerlilik” ve “muhafazakarlık” iddiası taşıyan önemli bir insan potansiyelinin seküler/batıcılar karşısında inançları ve dünya görüşleri sayesinde değil ancak maddi zenginlik yoluyla komplekslerinden kurtulabilmesini bir olgu haline getirdi. Dünyevileşme derken Hilmi Oflaz’ın ders dolu bir hatırasını nakledelim: Zenginliğiyle övünen bir tanıdığı Hilmi Oflaz’a sorar: “Neyin var?”. Onun cevabı acı bir gülümseme ve şu cümlelerdir: “ Dostlarım, kitaplarım bir de sigaram var. Midesiyle toprağa basan insanların edinmeyi hayal ettikleri servet, sadece bir dostumun verdiği zenginliğin yanında hiç kalır.”

Hilmi Oflaz sohbetlerde dostlarına kendisini şu sözlerle ifade eder: “Benim hayatım dört devreden ibarettir: İKBAL, İDBAR, İKMAL ve İCMAL…”. O, Mahmutpaşa’daki tezgahından kazandığını milli ve manevi değerlere hizmet etme çabası içindeki gençlerle birlikte harcayan, aynı gençlere “ekmeğim var, peynirim var” diyerek cömertliğini sergileyen, onların sıkıntılarına çözüm bulmaya çalışan, halden anlayan, dertlere ortak olan müstesna bir insan… 

Söz ustası Hilmi Oflaz

Onu tanıyanlar hiç umulmadık anlarda ağzından dökülen şairane ifadeleri, verdiği şaşırtıcı cevapları anmadan edemiyorlar. Bir sohbet esnasında eleştiride ileri gittiğini düşündüğü dostuna “Devlet selamette, hükümetler rezalette; milletin bir kısmı gaflette, bir kısmı hayrette, bir kısmı gayrette; ama devlet selamette.” derken herşeye rağmen günün seline kapılmayan etrafına umut aşılayan bir ruhi çoşkunluğu sergiliyordu. Eski bir milletvekilinin önemli hizmetleri bulunan bir devlet adamımız hakkında söylediği sert sözler karşısında: “Beyefendi, söylemediklerinize saygımız sonsuz, ancak söylediklerinize iştirak edemeyeceğiz.” deyişi de ayrı bir söz ustalığı numunesidir. Yine bir sohbette son yüzyıl içinde yerli düşüncenin devamlılığı adına  büyük emek sarfetmiş iki değerli münevvere haksız tenkitler gelince, bu isimlerin verdikleri mücadele uğrunda çektikleri sıkıntıları hatırlatırcasına “Belalar bizim olsun, safalar sizin olsun. Rabbimizden gelen belayı biz çiçek gibi göğsümüzde taşır, mutluluğu onda bulmaya çalışırız. Ama size safa değil de, bela gelirse manda pisliği gibi dağılırsınız.” diyor. Evlenmek için münasip birini arayan yakından tanıdığı üniversiteli gence, bir arkadaşının kızını tavsiye ederken kendine has edasıyla söylediği şu cümle sevenleri tarafından unutulmuyor: ”Bir Allah’ı, bir de seni tanır…” Ya, Ötüken yayınevinden Necip Fazıl’ın Adana’da vereceği konferansta satmak üzere,  konsinye usulü  100’er tane aldığı, Necip Fazıl’ın ‘Reis Bey’ ve Vecdi Bürün’ün ‘Nasıl Öldüler’ adlı kitaplarını, gelen dinleyicilere bedava dağıttığı sırada yayınevinin ortaklarından Özer Revanoğlu’nun “Ne yapıyorsun Hilmi Ağabey?” sorusuna, gayet soğukkanlılıkla: “Dağıt Revanoğlu, sen de dağıt yayılsın…” deyişine ne demeli.. 

“Fanatik olmayan eşektir”

27 Mayıs’ı takip eden günlerde, insanların memleket meseleleri üzerinde konuşmaya çekindiği, herkesin sindiği  ortamda, Hilmi Oflaz bir çay bahçesi sohbetinde kalabalığı etrafına toplayıp  Türk ve İslam tarihine, milletimizin tarihi misyonuna doğru bir gezintiye çıkarır. Fakat bu heyecanlı sohbeti dinleyenler arasında ilçe emniyet amiri de bulunmaktadır. Bir süre dinledikten sonra kimliğini açıklayan Komiser, karakola götürdüğü Hilmi Oflaz’a “Darbeyle ilgili sözlerini dinledim. Darbeden yana mısın, değil misin, anlayamadım. Yalnız, fanatik bir insan olduğun kesin” derken, o, “Evet efendim, ben fanatiğim. Günde yedi paket sigara içiyorum, uyuyunca içemediğime üzülüyorum. Fanatiklik bir anlamda sadakat demektir, bana göre fanatik olmayan eşektir.” cevabıyla komiserin şaşkınlığını bir kat daha arttırır.

Karakol’dan çıkıp bindiği otobüste sıkıntıdan elindeki bileti ezip büzer. Biletleri kontroleden görevli elindeki bileti görüp “Bu ne hale gelmiş!” diye kızınca, Hilmi Oflaz yine orijinal bir cevap verir: “Benim ne hale geldiğimi niye sormuyorsunuz?”

Mahmutpaşa’da bir tezgah düşünün ki sergisinde çoraplar, askı ipinde “Büyük Doğu” dergileriyle dolu olsun. İnsanların oraya ucuza bir şeyler almaya geldiği besbelli fakat Hilmi Oflaz yılmıyor. Ara ara sattığı malları yerine bırakarak, elinde Büyük Doğu dergisi “Hanımlar, beyler! Sadece giyim kuşamınızı düşünmeyin, biraz da kafanızı düşünün. Şu dergilerden bir tane alın, siz okumasanız da çoluk çocuğunuz okur!…” diye bağırıyor. Fakat bütün çabasına rağmen dergiler bir türlü satılmıyor. Üstadın şevkinin kırılmamasını sağlamak için bulduğu çözüm ise insanı acı acı gülümsetiyor. Hilmi Oflaz beslediği tavuk ve horozlara isimler takarak hepsini Büyük Doğu dergisine abone yapıyor, her ay postacının getirdiği dergileri de eşe dosta dağıtıyor.

  Necip Fazıl’ın şiiriyle başladığımız yazıyı, Dahiler ve Deliler kitabıyla tanıdığımız Cemalettin Server Revnakoğlu’na ait olan ve Hilmi Oflaz hayatıyla pratiğe döktüğüne inandığımız bir güzel cümleyle bitirelim: “İltifat edilmese de lüzumlu bulduğunuz marifetin insanı olunuz…”

(Türk Edebiyatı Dergisi, Temmuz 2005, sayı:381)

Prof. Dr. Hacı Duran; 1961, Besni doğumlu… Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’ni bitirdi. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nde çalıştı. 1993-1999 yılları arasında Sakarya Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde akademik çalışmalarda bulundu. Ürdün Yermuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü’nde misafir öğretim üyesi olarak çalıştı. Arapça olarak sosyoloji dersleri verdi. Çeşitli dergilerde yazıları yayımlandı, Arapça ve İngilizce bilen Duran, ayrıca, profesyonel turist rehberi, iş analizi ve etüdü uzmanı olarak çalıştı. Halen, Adıyaman Üniversitesi’nde öğretim üyesi olup, Stratejik Düşünce Enstitüsü’nce yapılan Arap-Türk Sosyal Bilimler Kongresi bilim heyeti üyesidir. İki kitabı ve 60’ı aşkın bilimsel makalesi bulunan Prof. Dr. Hacı Duran ile “Türkyorum” okuyucularının istifade edebileceği bir söyleşi gerçekleştirdik, ilgilerinize sunuyoruz…

Afşin SELİM / afsinselim@gmail.com

- Hocam, son makalelerinizden birinde, “Irak’ta son otuz yılda yaşananlarla ilgili ciddi bir anlatı bile mevcut değil” diyorsunuz. Bir duyarsızlaşma mı söz konusu?

Evet, Irak halkı cinayetle birlikte yaşamaya alışmış. Cinayete ve ölüme alışmak bir toplum için ciddi bir hafıza kaybıdır. Irak halkı otuz yılı aşkın bir zamandır, savaşmaktadır. Bu savaş bir yandan Amerika ve İran gibi harici güçlerle yapıldı. Diğer yandan halkı biri birine karşı kışkırtan siyasi gruplar arasında devam etti. Yani iki büyük savaşla birlikte aynı zamanda sürekli bir şekilde teröristlerce yönetilen bir iç savaşı da yaşadı ve halen yaşamaktadır.

Irak’ta doğrudan doğruya cinayet ve katliam görmeden 30 yaşına gelmiş hiç kimse yok. Ve halkın geri kalanı da sürekli cinayet izlemektedir. Ölümlere şahit olmaktadır. Üstelik bu ölenler daha önce ölümleri izleyenlerdir. Yani Irak halkı arasında cinayetle, katliamla yüzleşmeyen kimse kalmamıştır. Her evin ve her kişinin tanıdığı ve akrabası olan bir kişi, bu cinayetlerde ölmüştür. 

Dünya bu katliamları medyada izleyerek, duyarsızlaşmaktadır. Iraklılarsa bu katliamları yaşayarak duyarsızlaşıyorlar. Bu sosyo-psişik bir hafıza kaybıdır. Hafıza kaybı yaşayan bir halk arasında terörist yetiştirmek çok kolaydır. Bu teröristlere, planlanmış ve mantıksal olarak düzenlenmiş katliamları yaptırmak da, o kadar kolay olmaktadır. Bundan dolayı Irak halkı arasında insanın değeri ile ilgili duyarlılıklar da zamanla körelmiş bulunmaktadır. Hiç kimse ne kendi yakınlarının ne de başkalarının kurban edilmiş olmasını, öldürülmüş olmasını fazla ciddiye almıyor. Ölümleri, katliamları ve cinayetleri gündelik hayatlarının rutinlerini değiştirmeden izlemektedirler.

Bazı ilkel kabilelerde örneğine rastlanılan çocuk ve kızların öldürülmesinin olağan bir kültürel motif olarak algılanması ve kabul edilmesi gibi bir haleti ruhiye, bütün Iraklılar tarafından kanıksanmıştır. Bu insanların terörize edilerek planlı ve mantıklı cinayetlerle biribirlerini öldürmesi, artık Irak halkı tarafından yadırganmıyor. Bu tür cinayetler bundan dolayı ciddi manada sorgulanmıyor. Yani Irak’ta cinayet ve katliam kültürü diyebileceğimiz, yeni bir kültürel motif inşa edilmiş bulunmaktadır.

Irak halkının bu katliamları destana, anlatıya, romana dönüştürmemesinin arkasında böyle bir yanılsama, yani insan olduğunu inkâr etme kültürü yatmaktadır. Hangi değerlerin ve kıymet hükümlerinin insani olduğu onlar için bir mesele olmaktan çıkmıştır. Sadece ölülerini gömüyorlar. Onların yasını tutacak bir bilinçleri kalmamış. Cinayet ve katliam teknolojisinin çarklarına dönüşmüşler.

Irak halkının içine girdiği bu süreç insanlık için ciddi bir tehdit halini de almış bulunmaktadır. Çünkü bu insanlar simulasyonlarla şartlandırılarak birer cinayet makinesi haline getirildiler. Yarın başka bir ülkenin halkı da bu duruma getirilebilir. Teknik olarak bunun şartları oluşturulmuş bulunmaktadır.

Benim en büyük korkum, bütün bir İslam ve Arap dünyasının bu yöntemle zaman içerisinde bir ölüm teknolojisinin veya cinayet teknolojisinin dişlilerine dönüştürülmesidir. Maalesef bu tehlike karşısında halkını bilinçlendirecek ilmi donanıma sahip ve samimi aydınlar da yetersiz kalmaktadır. Aydın denilen entelektüeller ve medya köşelerini tutanlar, iç savaş kışkırtıcılığını yapmaktadır. Bazıları Şiilik, bazıları selefilik, kimileri tarikat, kimileri de etnik değerlere ait inançları bağlamlarından söküp, iç savaş için araçsallaştırmaktadır. Araçsallaştırılmış grupsal değerler sürekli gündemde tutulmaktadır. İnsanların kendileri, toplumları, tarihleri ve kendi ölümlerini düşünecek vakitleri ve ortamları kalmamıştır. Hafıza kaybı bu sebeplerden dolayı kronik bir şizofreniye dönüşmüştür.

İnsanlarda işgalci kuvvete karşı inşa olunan nefret ve kin, yön değiştirmiştir, Irak’ın kendi halkına yönelmiştir…

- İşgal devam ettikçe direniş artıyor mu?

Direniş, işgalci ve emperyal güçlere ve iktidarlara karşı yapılan bir fiildir. Irak’ta görünürde bir işgalci kuvvet şu anda mevcut değildir. Bundan dolayı İşgalcilere karşı ciddi bir direniş hareketi beklemiyorum. Ayrıca yukarıda belirtmiştim: Bu insanlar içtimai hafızalarını yitirmişler. Cinayet teknolojilerinin aktörü haline gelmişler.

İnsanlarda işgalci kuvvete karşı inşa olunan nefret ve kin, yön değiştirmiştir, Irak’ın kendi halkına yönelmiştir. Bu bazı insanların kendi ailesine, topluma, ekonomik darboğazlara karşı duydukları nefreti, kendilerine yöneltmesi yani intihar etmesi ve canına kıyması gibi bir durumdur.

Irak halkının karşı karşıya kaldığı durumu Durkheim’in ve psikanalistlerin intihar olgusuna getirdikleri açıklamalarla ele almak gerekir.  Emperyal kuvvetler tarafından inşa edilen simularklar, göstergeler, söylemler; yani “dedikodular” ve “uydurulan yalanlar” , “sosyal intihar kültürünü” beslemektedir, canlandırmaktadır. Ayrıca bu “kahredici propaganda”, işgalci kuvvetin dolaylı yönetimiyle ve planlamasıyla oluşturulan terörist gruplar tarafından müşahhaslaştırılmaktadır. Gerçekliğe dönüştürülmektedir. Bundan dolayı Amerikan kuvvetlerine ve yönetimine gösterilmesi gereken direniş ve nefret, Irak’ın kendi halkına yönelmiştir. Halkın kendi kendini kıymasının ve kurban etmesinin altyapısını hazırlamıştır.  

Direniş yön değiştirmiştir. Irak halkına ve Irak vatandaşlarına yönelmiştir. Direniş adına yapılan eylemlerin nerdeyse tümünde sadece Irak vatandaşları öldürülmektedir. Bu bir intihardır. Eski toplumların bazılarında düşmanlarına yenilenler, yapacak bir şeyleri kalmadığında, kendi kadınlarını ve çocuklarını öldürürlerdi.  Evlerini yakarlardı. Sonrada intihar ederlerdi. Irak halkı şimdi böyle bir süreci yaşamaktadır.

Wallerstein, Arap halklarının Batı emperyalizmi ve onun uzantısı yerli işbirlikçilere değil, sanki yine Türklere karşı isyan etme pozisyonunda olduklarını söylemeye çalıştı…

- Bir ara, Immanuel Wallerstein’in malum devrimlere olan yaklaşımını oryantalistçe bulmuştunuz?

Mısır’da meydana gelen 25 Ocak devrimi sonrasında Wallerstein, Arap baharı adıyla anılan süreci, Arapların ikinci büyük isyanı olarak tanımladı. Bunu söylerken birinci Arap halk isyanının 1916’da Şerif Hüseyin’in Birinci Dünya Savaşı’nda, Osmanlı Devleti’ne karşı İngiliz kuvvetleriyle yaptığı işbirliğini ve kendi ülkesine karşı yaptığı ihaneti, Birinci Arap İsyanı olarak tanımladı. Wallerstein, bu iddiasının maskesini halen Arap ülkelerinde devam eden halk isyanlarına da giydirmeye çalıştı. Arap halklarının Batı emperyalizmi ve onun uzantısı yerli işbirlikçilere değil, sanki yine Türklere karşı isyan etme pozisyonunda olduklarını söylemeye çalıştı.

Wallerstein’in isyanları bu şekilde tanımlaması ve yönlendirmesini “Arap Halk İsyanları’na Oryantalist Gömlek” olarak tanımladım(http://www.haciduran.com/2011/11/09). Wallerstein, bu yorumlarıyla, hem Birinci Dünya Savaşı’ındaki olayı çarpıtmaktadır. Hem de günümüzde adına Arap Baharı denen ve Arap ülkelerinde halen devam eden, iç çatışmaları bağlamından koparmakta. Bu hareketleri sömürgecilere hizmet edecek şekilde etiketlemeye çalışmakta. İsyanları emperyalizme hizmet edecek bir bağlama oturtmaktadır.

Araplar Osmanlı’nın dağılmasından sonra Türk kurtuluş savaşı gibi bir mücadeleyi başlatamadılar…

- Özellikle hatırlatmışsınız: “Son Osmanlı Mebuslar Meclisi’nin aldığı Misak-ı Milli kararının en önemli maddelerinden birisi, müttefik ülkeler tarafından işgal edilen Arap ülkelerindeki halkların demokratik seçimlerle kendi gelecekleri hakkında karar verme hakkına sahip olmalarını öngörüyordu.” Günümüzdeki gelişmeler gözönüne alındığında, nasıl yorumlayabiliriz bu durumu?

Bu karar Arap ülkelerindeki halkın durumu ile alakalı olarak alındı. Araplar o tarihlerde Osmanlı vatandaşıydı. Onların yaşadığı toprakların hepsi işgal edilmişti. Onların kendi adlarına karar verme hakkına sahip olmasını öngörüyordu. Ancak işgalci kuvvetler bu imkânı ne Araplara ne de Türkler vermediler.

Türkler Osmanlı’nın yıkılmasından sonra kurtuluş savaşı yaptılar. Bağımsızlığı ve Milli egemenliği güç kullanarak elde ettiler. Araplar Osmanlı’nın dağılmasından sonra Türk kurtuluş savaşı gibi bir mücadeleyi başlatamadılar. Arapların ileri gelenlerinin çoğu, örneğin Şerif Hüseyin, Mısır’ın Hidivleri gibi adamlar, mandacılığa rızalık gösterdiler. İhvanı Müslimin gibi anti emperyalist halk hareketlerini ise bastırdılar.

Şunu söylemek lazım: Araplar, Birinci Dünya Savaşı’ndan bu yana kendi adlarına karar verme imkânını hiçbir zaman elde edemediler. Halen Arap ülkelerinde devam eden isyanlar ve iç savaşlar bu gecikmiş antiemperyalist direnişin bakiyelerinden neşet etmektedir. Arap halkları ülkelerindeki mevcut iktidarları, sömürgecilerin ve Batı emperyalizminin uzantısı olarak görmektedir.

Ancak işin tuhafı şudur ki, bu halk direnişleri de başlangıç ideolojilerinden sapma eğilimi göstermektedirler. Antiemperyalist olma hüviyetlerini yitirmektedirler. Bana öyle geliyor ki bütün bir Arap dünyası bir şekilde “Iraklılaştırılmaya”, “Afganistanlılaştırılmaya” çalışılmaktadır. Hatırlayalım bir zamanlar bu tür bölünmelere ve iç çatışmalara “Balkanlaştırma” denirdi.

Fitne endüstrisi; olmayan bir şeyin veya uydurulan bir yalanın propagandasının yapılması demektir…

- İnsanlık, sizin tabirinizle, bir fitne endüstrisiyle mi karşı karşıya, fitne endüstrisinden ne anlamalıyız?

Kapitalizm uzun zamandan beri, kitleleri, merkezi olarak düzenlenmiş ve mantıksal süreçlere göre aşamalandırılmış propaganda teknikleriyle istenen amaçlara göre yönlendirebilmektedir. Propaganda kendi başına düşünüldüğünde bir ürünün pazarlanması, bir düşüncenin kitlelerce benimsenmesinin sağlanması, siyasi bir hareketin taraftar edinmesi ve bu taraftarların güdülenmesi yani istenen amaçlar doğrultusunda teşvik edilmesi amaçlarıyla yapılmaktadır.

Propaganda tek yönlü bir iletişimdir. Yani bir taraftan anlatan ve anlatılarını yayan bir mekanizma var, diğer taraftan bu yayından ve mesajdan etkilenen sadece alıcı olmak durumunda kalan kitleler ve halklar var. Propaganda müşahhas bir fikrin ve ürünün müşterilerinin üretilmesi için yapılır. Propagandanın etkisinde kalmamak gibi bir durum artık mevcut değildir. Bu durum insanlık için kendi başına bir sorundur.

Ancak fitne endüstrisi ifadesini, propagandanın ötesindeki bir durumu ve etkinliği tanımlamak için kullandım. Fitne endüstrisinin yaptığı şey, şekil bakımından, yine propagandadır. Fakat önemli bir farka işaret etmek için bu deyimi kullanmıştım. Fitne endüstrisi; olmayan bir şeyin veya uydurulan bir yalanın propagandasının yapılması demektir.

Bu durum durum J. Baudrillard’ın simulakrlar ve simulasyonlarla ifade ettiği hiper gerçeklikliği hatırlatmaktadır. Olmayan bir şeyin kopyasının çıkartılarak çoğaltılması, yani uydurulan bir yalanın gerçekliğe dönüştürülmesinin sağlanması demektir.

Fitne Endüstrisi terimini, Wikileaks belgeleri yayınlanması ile bağlantılı olarak kullandım. Ancak günümüzde bu türden belgeleri yayınlayan çok sayıda kuruluş ve medya organı var. Belgelerin bir gerçekliği ifade etmesi hiç bir şeyi değiştirmiyor. Hatta belgeleri tanzim eden güçleri ve belgeye konu olan grupları ve aktörleri daha da güçlendirmektedir.

Bu tür haberler, merkezi olarak örgütlenmiş büyük güçler tarafından, yeni bir imajın kitlelere kabul ettirilmesi için yayınlanmaktadır. İnsanların kafasını tamamen bulanıklaştırmaktadır. Bundan dolayı olmayan bir şeyin sırf propaganda gücü ile gerçekliğe dönüştürülme çabasına fitne endüstrisi adını koydum.

Simulasyonlarla gerçeklik yaratmayı, Kur’an’ı Kerim’de tanımlanan fitne kavramıyla ilişkilendirmenin bir kaç önemli sebebi var. Bunlardan birincisi, insanlar yalanlarla yanıltılmaktadır. İkincisi bu uydurulan yalanlar, insanlar arasında bölünme, kin ve nefret duygularını kışkırtmaktadır. Üçüncüsü uydurulan yalanların gösterimi, meşru yollarla planlı bir propaganda ile yapıldığı için bir endüstriye dönüşmüştür.

İnsanların kendilerini yanıltan ve uydurulan yalanlara kanmasını sağlayan bu mekanizmaları meşru kabul etmiş olmaları sorunu insanlığın geleceği için daha da vahim bir hale getirmektedir.  

- Endüstriden bahsetmişken, “Endüstri çağının dinamikleri” adlı bir kitabınız yayımlanmış?

Modern Avrupa’nın kuruluşunun temelinde yer alan sanayileşmenin hangi duygular, yöntemler ve hangi araçlarla gerçekleştiğini, bu eserde tartışmaktayım. Sanayileşme ve Modern medeniyetin kuruluşunu üç soruyu esas alarak ele almaktayım.

“Niçin sorusu”, Avrupa’da sanayi devrimini yapan milletlerin hangi duygu ve inançların etkisi ile bu çabaya kapıldıklarını açıklar. Sanayileşmenin arkasındaki duygunun başlangıç dönemlerinde Batı’da ortaya çıkan dini ve milli hareketlerle ilgili olduğunu iddia etmekteyim. “Nasıl sorusu”nun cevabı ise Avrupa’daki ilmi ve felsefi hareketlerle ilgilidir. “Ne ile sorusu” ise iktisadi ve demografik faktörlerle alakalıdır. Niçin sanayileşmek istiyorlar? Nasıl sanayileşecekler? Ne ile sanayileşecekler? Birinci soru modern medeniyetin manevi saiklerine bizi götürür. Yani niçin sorusunun cevabı kalkınma ve sanayileşme ideolojilerini besleyen duyguları anlatmaktadır. “Nasıl sorusu”, modern medeniyetin bilimle ilgili varlıklarına gönderme yapar. “Ne ile” sorusu ise iktisadi ve demografik saiklere bizi götürür.

- Modernizm ile küreselleşme arasındaki ilişkiyi nasıl tanımlıyorsunuz?

Batı’nın dünya üzerindeki hâkimiyeti noktasından konuya yaklaştığımızda, küreselleşme, modernleşmeyi pekiştiren ve kökleştiren bir çabadır. Yani modern medeniyetin kurucusu olan Batılı toplumların yerküre üzerindeki hâkimiyetlerini süreklileştirme ve mutlaklaştırma çabasıdır.

Kavramların söylemleştirdikleri değerlere ve kıymet hükümlerine göre konuya yaklaştığımızda; modernleşme, Batı dışı toplumların ve ülkelerin toplumsal sorunlarını modernleşme veya batılılaşma ideolojisine göre ele almaları ve çözümlemeye çalışmaları demektir. Küreselleşme ise bir yandan aşiretlere, cemaatlere ayrılma çabası içinde olmaktır. Bu sadece bir çabadır. Gerçekleşmesi muhaldir. Sivil toplum kavramı ile bu mikrolaşma çabalarının gerçekleşmesi amaçlanmaktadır. Ancak sosyolojik olarak bunun bir hayal olduğunu düşünüyorum. Diğer yandan küreselleşme aynı zamanda, ekonomik kaynakların ve emeğin sömürgeci ülkelerin şirketlerinin yönetimi altına girmesinin sağlanması çabasıdır.

Küreselleşme yanlış bir şekilde, modernizmin değerlerinin aşındırılması olarak gündemde tutulmaktadır. Ancak her nedense modernist değerler, kalkınmanın son aşamasına gelen kapitalist ve liberal ülkelerde aşınmıyor. Gittikçe depreşiyor. Ancak Batı dışı toplumlarda toplumsal çözülmenin ve ayrışmanın ideolojisi oluyor. Bu biraz garip bir durumdur.

- İnsanlığımız mevcut durumu ile tehdit altında mı?

Yüce Allah’ın insanlığın geleceği için neyi takdir ettiğini bilme imkânımız yoktur. Ancak kökenleri sömürgeciliğe dayanan çok uluslu şirketlerin ve onların siyasi temsilcisi olan ABD’nin kitlelerin önüne koyduğu açmazlara baktığımızda durum tehlikeli bir hal almıştır. Bilgi kirliliği, insanların gündelik hayatlarının bulundukları her yerde ve ortamda denetlenebilir duruma getirilmiş olması ve sanal ekonomik krizlerle birikmiş kişisel kazançların heba edilmesi olgularına baktığımızda ciddi bir tehlikeyi hissetmeden yaşamak zorunda kaldığımızı görüyorum.

Modern dönemde sömürgeciler, tüccarlarıyla, askerleriyle ve rahipleriyle Batı dışı toplumlara saldırıyordu. Şimdi ise saldırı simülasyonlarla yapılmaktadır. Saldırı bilinçlere yönelmiştir. Toplumların hafızaları iğdiş edilmektedir, kısırlaştırılmaktadır. Sosyal medya ve iletişim teknolojileri şirketlere bu imkânları vermektedir. Hepimiz uydurulan yalanlardan dolayı kavga eden gladyatörlere dönüştürülme süreci içine girmiş bulunmaktayız. Bundan dolayı iç savaşların artacağını düşünüyorum.

Araplarda kökleri tarihe dayanan bir Türk hayranlığı var. Türkleri çalışkan, başarılı ve İslam’ın fedakâr milleti olarak görenler çoğunluktadır…

- İslam ülkelerinin Türkiye’yi ümit olarak gördüğünü düşünüyor musunuz?

İslam ülkeleri kavramından neyi anladığımızla ilgili bir sorudur. Arap kamuoyuna hâkim olan algılara baktığımızda, Türkiye’yi kendileri için bir kurtarıcı olarak gören kesimler var. Ancak Türkiye’nin böyle bir gücünün mevcut olmadığı ortadadır. Öte yandan, ne Türkiye’nin ne de Arapların ideolojik duruşu böyle bir umudun fiiliyata dönüşmesine uygun değildir. Biri birimizden nerdeyse bir yüzyıldır habersiz ve etkileşimsiz yaşamaktayız. Aramızda nostaljik bir birliktelik duygusu var. Ancak bu duyguyu fiiliyata geçirecek araçlar yok. Ne onlar Türkçe biliyor, ne de biz Arapça biliyoruz.

Araplarda kökleri tarihe dayanan bir Türk hayranlığı var. Türkleri çalışkan, başarılı ve İslam’ın fedakâr milleti olarak görenler çoğunluktadır. Üstelik bu duygu seksen yıldır bütün Arap ülkelerinin ders kitaplarında işlenen Türk karşıtı propagandaya rağmen devam ediyor. Buna rağmen Arapların Türkiye’yi bir umut olarak görmelerinin ortak bir birliğe dönüşmesinin şartları mevcut değildir.

Türkiye’de ana dil ve mezhep farklılıkları var, ancak bu farklar Batı’daki gibi bir etnik kimliğin inşasına dönüşmedi…

- Küreselleşmenin etnik kimlikler üzerindeki söylemi Türkiye’yi nasıl etkiliyor?

Türkiye’de etnik kimlikle kendini tanımlayan bir halk yoktur. Ana dil farklılıkları etnik aidiyete dönüşmemiştir. Bundan dolayı sorunuzdaki kavram bana göre sorunludur. Yine de bunu sormakta haklısınız. Çünkü basmakalıp bir kavram olarak Türk kamuoyu ana dil farklılıklarını etnik farklılık ve kimlik olarak lanse etmektedir. Bir gerçekliği söyleme harcatmamak gerekir. Türkiye’de ana dil ve mezhep farklılıkları var, ancak bu farklar Batı’daki gibi bir etnik kimliğin inşasına dönüşmedi. Bu durum, modern dönem öncesinde de böyledir, modern dönemde de böyledir, şimdi de aynı özelliğini korumaktadır. Doğu toplumlarında etnik farklılıklarla siyasal farklılıklar biri birlerini hiç bir zaman desteklemedi. Biri biriyle müteradif olmadı.

Arapların hepsi aynı dine inandıkları ve aynı dili konuştukları halde ortak bir siyasal kimlik oluşturamadılar. Türkler için de bu durum geçerlidir. Türkler ve Kürtler birlikte yıllarca Anadolu’ya saldıran doğulu Türklere karşı durdu ve savaştı. Timur’a karşı, Moğollara karşı, Şah İsmail’e karşı hep birlik oldular. Çerkezler Türkiye için son yüz yılda en fazla mücadele eden örgütlü gruplar oldular. Çerkezler ve Kürtler bu çabalar içinde olurken ne Kürt kimliği ne de Çerkez kimliği kaygısı taşıdılar. Aynı durum Türkler için de geçerlidir. Onların da halk olarak Türklük diye özel bir kaygıları yoktur.

İdeolojik Kürtçülerin veya Türkçülerin çabalarına ve ayrıştırıcı liberal propagandalara rağmen ana dil farklılıkları etnik bir kimliğe dönüşmedi. Anadil farklılıkları üzerinden ideolojik propaganda yapanları destekleyen çok sayıda terörist saldırı gerçekleşmiş olmasına rağmen insanlar yine de kardeş olduklarına, aynı ülkenin vatandaşı olduklarına inanmaktadırlar.

Batı toplumlarında modernizm başından itibaren etnik kimliklere bağlı olarak kurulan beylikler tarafından gerçekleşti. Daha sonra bu beylikler ulusal devletlere dönüştü. Ancak ayrıştırıcı ve asimile edici politikaları sonuna kadar uyguladılar.

Bundan dolayı kurucu iktidarlar etnik kimlikler ve kabilelere bağlı olarak şekillendi. Hatırlatmak isterim ki bugün Batı ülkelerinde halen on beşi aşkın krallık var. Bu krallıkların da en az bin yıllık bir geçmişi var. Ve bu krallıkların hepsi başından itibaren bir etnik bilince bağlı olarak kuruldu. Bu gün ne Arap ülkelerinde, ne İran’da ne de İslam dünyasının herhangi bir ülkesinde etnik bir kimlikle kurulan bir devlet mevcut değildir. Doğu kültürleri ana dil farklılıklarını etnik aidiyete dönüştürmezler. Onların geleneğinde böyle bir tavır yoktur. 

- Geçen yıl, “Barış Diyarı Mardin” adıyla bir konferans tertiplenmişti, siz de eleştirmiştiniz?

Evet. İnsanlar barış isteyebilir, bu doğrudur. Teşvik de edilmelidir. Ancak Mardin’de tarihi bir fetvanın hükmünün kalmadığına dair garip bir değerlendirme ve yorumlama çabası ortaya konmaya çalışıldı. Kendi ülkesinin egemenliği ve bağımsızlığı için savaşan insanlar, tarihin her döneminde vardır. Bu özgürlükçü karşı koymaların fetva ile bir alakası da yoktur.

- Müslüman toplumların eninde sonunda kendi kaderlerini özgürce tayin etme hakkı kazanacağına inanıyor musunuz?

Bir Müslüman olarak bu inancımı muhafaza etmek bana göre dini bir vücubiyettir. Bilimsel olarak şu anda bunun şartlarının olgunlaşıp olgunlaşmadığı tartışılabilir.

- Son olarak, Türkiye’nin Batı ile ittifak ilişkilerinde sorunlar olduğunu düşünüyor musunuz, sizce Türkiye için alternatif ilişki alanları nereler olabilir?

Batı’da Türkiye karşıtı bir söylem her zaman olmuştur. Bu söylem gittikçe güçlenmektedir. Sorunlar vardır ve bu sorunlar gittikçe artacaktır. Siyasal ittifaklar kültürleri birleştirmez ve ortadan kaldırmaz. Türkiye kültür olarak Batı karşıtı bir toplumdur. Batı toplumları da çok daha aşırı bir düzeyde bu karşıtlığı canlı tutmaktadır. Devletlerarası ittifaklarla kültürel çelişkileri birbirinden ayrı düşünerek düşünmek gerekir.

- Vakit ayırdığınız için teşekkürler, hayırlı çalışmalar dileriz…

Ben teşekkür ederim. Okurlarınıza başarılar dilerim.

Mehmed Niyazi “Ecdadımız kültür teorileriyle uğraşmamıştır, bizzat yaşamıştır.” diyor. Bu tavır yaşadığı hayata hakim olan, ayakları yere sağlam basan tavırdır. Ve bize vereceği çok şeyler vardır. Erol Güngör’ün “Bizden evvelki nesiller medeniyet teriminin alışılagelmiş manasıyla belli bir hayat tarzını insana ve dünyaya belli bir bakışı temsil ediyorlardı.” ifadesi ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Eskinin mahallesi şimdiki gibi belediye teşkilatının bir cüzü değil adeta bir vücut gibiydi.” Cümlesinin üzerinde derin derin düşünmek lazımdır. Çünkü bizler nereye gittiğimizin farkında değiliz. O insanların taşıdığı kendine güven duygusundan, vekardan, mesuliyet şuurundan alacağımız çok şey olmasına rağmen bihaber kalmaya devam ediyoruz. Eğer yanında bulunmaktan tanımaktan rahatsız olmayacağımız iyi insanları yetiştirmek istiyorsak bunun anahtarı bellidir: Birikimimizi, tarihi tecrübemizi harekete geçirmek. Temel dinamiklerin yani dil, din ve tarihin etrafında yaşadığımız zamanın sıkıntılarına deva olacak bir şuur ve canlılığı ortaya koymak gerekiyor. Yani biz Ali Paşa’nın 1571’de Mallorca adasına çıktığını bir futbol maçı dolayısıyla İspanyol gazetelerinden değil, şahsımıza yani şahsiyetimize ait bilgi olarak kendiliğinden öğrenmeliyiz. Bunu yapmadığımız zaman gerek fert gerek toplum bazında hedefsiz kalacağımız açıktır. Hedefsiz, projesiz kalmış,iyiyi-kötüyü, doğruyu-yanlışı şaşırmış bir millet nereye gidebilir? Medeniyetimize kaynaklık etmiş ölçüler zihnimizde bulanıklaşırsa Türk-İslam kimliğini devam ettirecek insanı nasıl yetiştireceğiz? 

Şimdi bu topraklarda yaşayan milletin doğrudan bağlantı kurabileceği tarihi tecrübeye, kültür birikimine bu kadar ihtiyacımız varken, yapıldığı sıralarda Avrupa’da ders olarak okutulmaya başlanan Plevne savunmasını, 550. yılında Amerika’daki Evanjelistlere toplantı yaptıran İstanbul’un fethini, bir milyona yakın şehidimizin bulunduğu Yemen’i ne kadar biliyoruz? Bunların üzerinde çalışmak, bunları araştırmak, gündemimiz haline getirmek, büyüklerimizin hangi değerler uğruna nasıl bir ruh birlikteliğiyle şehitliğe koştuğunu anlamak gerektiği halde bizim zaten kısıtlı olan kültür bütçemiz nasıl olur da Hititlere, Urartulara, Mavi Anadolu’ya, Opera’ya harcanır?

Ben bugün insana ve dünyaya belli bir bakış açısına sahip değilsem kaliteli ve farklı insan yetiştirebilmem mümkün değildir. O bakış açısını oluşturanlar birbirleriyle konuşabilirler, birlikte düşünebilirler yani birlikte yaşadıklarını hissedebilirler. O bakımdan, önceliğimiz bu topraklarda yaşayan insanların birlikte yaşama iradesini güçlendirici faaliyetler yapmak olmalı. Bunun içinde Allah hepimize kendi nefsini aşabilmeyi nasip etsin diyoruz. Bin yılda dokunmuş bir kilim varsa eğer bu kilimi dokuyan dünya görüşüyle sahici teması sağlamalı ve ortaya koyduğu herşeyi anlam çözümlemesine tabi tutmalıyız. Tabii en başta samimiyet ve şuur lazım bunu gerçekleştirebilmek için. Yoksa Türkiye’de Türk insanının kendine ait bilgisi çerçevesinde anlaşılması gereken değerleri ve eserleri incelemek, araştırmak yerine Hitit, Urartu belgeselleriyle, tiyatrolarıyla uğraşmaya devam edilir. Bugün bu milletin tekrar kendini bulabilmesi için, kendisini yaşayacak insan potansiyeli bulunmayan arkeolojik kültürlerle iştigal etmek yerine beş bin yılın temel dinamiklerini dikkate almak gerekmektedir. İnsan çoğu zaman bilmediğini yok zanneder. Süleymaniye’nin, Selimiye’nin inşasında neler düşünülmüş, yapılanlarla neler hedeflenmiş bunları bilmiyoruz.

Necip Fazıl “Dava, yer altındaki bilmem kaç milyon reyde/ Yerüstü milyonlarla varılamaz bir şeyde” diyordu. Geçmişiyle irtibat kuramayan, ölüleriyle birlikte yaşamaya çalışmayanlar gidişattan rahatsızlık duyamaz. Bugün ne yapılması gerektiğini anlayamaz. Şimdilerde hepimizi boyamaya çalışan seküler Batı zihniyetinin alternatifi olan medeniyet ve kültür birikimini bilmezsek “bizim de söyleyecek sözümüz var”, “biz varız” diyebilmek zorlaşır. Bütün bunlara rağmen varolma iradesini göstereceğiz. Erimeden, çözülmeden, dönüştürülmeden yerin altındakilere layık olmaya çalışacağız.